Το βράδυ της 18ης Οκτωβρίου 1981, η Ελλάδα παρακολουθούσε μια εκλογική αναμέτρηση που επρόκειτο να αλλάξει την πολιτική της ιστορία. Το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου κέρδισε την απόλυτη πλειοψηφία στη Βουλή και το σύνθημα «Αλλαγή» μετατράπηκε από προεκλογική υπόσχεση σε κυβερνητική πραγματικότητα. Ήταν μια νίκη που δεν εξηγείται μόνο από τα ποσοστά της κάλπης, αλλά και από τις κοινωνικές προσδοκίες που είχαν συσσωρευτεί μετά τη Μεταπολίτευση.
Από τη Μεταπολίτευση στην εκλογική ανατροπή
Το ΠΑΣΟΚ είχε ιδρυθεί τον Σεπτέμβριο του 1974, λίγο μετά την πτώση της δικτατορίας. Στις πρώτες μεταπολιτευτικές εκλογές κατέγραψε ποσοστό 13,58%. Το 1977 ανέβηκε στο 25,34%, καταλαμβάνοντας τη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Μέσα σε επτά χρόνια από την ίδρυσή του, το κόμμα του Ανδρέα Παπανδρέου είχε εξελιχθεί από νέο πολιτικό σχηματισμό σε διεκδικητή της εξουσίας.
Η δυναμική αυτή τροφοδοτήθηκε από τη δυσαρέσκεια απέναντι στο παλαιό πολιτικό σύστημα, τις κοινωνικές ανισότητες και την επιθυμία μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού να αποκτήσουν ισχυρότερη πολιτική εκπροσώπηση. Το ΠΑΣΟΚ απευθύνθηκε σε μισθωτούς, αγρότες, νέους, μικρομεσαία στρώματα και πολίτες που αισθάνονταν αποκλεισμένοι από τους παραδοσιακούς μηχανισμούς εξουσίας.
Το αποτέλεσμα της 18ης Οκτωβρίου
Στις εκλογές του 1981 το ΠΑΣΟΚ συγκέντρωσε 48,07% και 172 έδρες στη Βουλή των 300. Η Νέα Δημοκρατία έλαβε περίπου 35,9% και 115 έδρες, ενώ το ΚΚΕ περίπου 10,9% και 13 έδρες. Η κοινοβουλευτική πλειοψηφία επέτρεψε στον Ανδρέα Παπανδρέου να σχηματίσει αυτοδύναμη κυβέρνηση.
Η εικόνα των πανηγυρισμών, οι πράσινες σημαίες και οι συγκεντρώσεις εκείνης της νύχτας έγιναν μέρος της πολιτικής μνήμης. Για τους υποστηρικτές του ΠΑΣΟΚ, η 18η Οκτωβρίου συμβόλιζε την είσοδο στην εξουσία κοινωνικών ομάδων που έως τότε αισθάνονταν στο περιθώριο. Για τους αντιπάλους του, άνοιγε μια περίοδος αβεβαιότητας για την οικονομία, τους θεσμούς και τον διεθνή προσανατολισμό της χώρας.
Τι άλλαξε και τι παραμένει αντικείμενο διαφωνίας
Η πρώτη κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ συνδέθηκε με σημαντικές κοινωνικές και θεσμικές παρεμβάσεις. Στα επόμενα χρόνια προωθήθηκαν αλλαγές στο οικογενειακό δίκαιο, ενισχύθηκε η αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης και θεσπίστηκε το Εθνικό Σύστημα Υγείας. Παράλληλα, η οικονομική πολιτική, η διόγκωση των δημοσιονομικών ανισορροπιών και η λειτουργία του κράτους αποτέλεσαν πεδία έντονης αντιπαράθεσης, τόσο τότε όσο και στη μεταγενέστερη ιστορική αποτίμηση.
Η 18η Οκτωβρίου δεν αποτελεί, επομένως, μόνο μια επέτειο κομματικής νίκης. Σηματοδοτεί μια μεγάλη αναδιάταξη της ελληνικής πολιτικής ζωής, με αποτελέσματα που επηρέασαν τη γλώσσα της πολιτικής, τις κοινωνικές συμμαχίες και την πορεία της χώρας για δεκαετίες.
