Το 1988, ένας ηλικιωμένος άνδρας καθόταν σε ένα τηλεοπτικό στούντιο του BBC. Η παρουσιάστρια τον ρώτησε αν είχε μαζί του ένα παλιό λεύκωμα. Μέσα υπήρχαν ονόματα παιδιών, φωτογραφίες, διευθύνσεις και σημειώσεις από μια εποχή που η Ευρώπη βρισκόταν στο χείλος της καταστροφής. Ο άνδρας ήταν ο Νίκολας Γουίντον. Για δεκαετίες, ελάχιστοι γνώριζαν ότι χάρη και στις προσπάθειές του είχαν σωθεί 669 παιδιά από την Τσεχοσλοβακία, λίγο πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Η παρουσιάστρια ζήτησε από όσους βρίσκονταν στο κοινό και όφειλαν τη ζωή τους στον Γουίντον να σηκωθούν. Σχεδόν ολόκληρη η σειρά γύρω του σηκώθηκε όρθια. Εκείνος γύρισε το κεφάλι του, συγκινημένος. Η σκηνή έχει γίνει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα στιγμιότυπα της βρετανικής τηλεόρασης.
Ένα ταξίδι στην Πράγα που άλλαξε εκατοντάδες ζωές
Στα τέλη του 1938, ο νεαρός τότε Βρετανός χρηματιστής ετοιμαζόταν να πάει για σκι. Αντ’ αυτού ταξίδεψε στην Πράγα, όπου έμαθε από κοντά για τους πρόσφυγες που είχαν εγκαταλείψει τα σπίτια τους μετά την προσάρτηση της Σουδητίας από τη ναζιστική Γερμανία. Στα πρόσωπα των παιδιών που περίμεναν μέσα στην αβεβαιότητα είδε ένα επείγον πρόβλημα: αν δεν έβρισκαν χώρα υποδοχής, ο κίνδυνος ήταν τεράστιος.
Μαζί με άλλους εθελοντές άρχισε να οργανώνει καταλόγους, να αναζητεί βρετανικές οικογένειες, να συγκεντρώνει εγγυήσεις και να εξασφαλίζει ταξιδιωτικά έγγραφα. Το έργο δεν ήταν προσωπικό κατόρθωμα ενός μοναχικού ήρωα. Χρειάστηκαν συνεργάτες στην Πράγα και στο Λονδίνο, γονείς που αποχωρίζονταν τα παιδιά τους και οικογένειες που δέχονταν να φιλοξενήσουν αγνώστους.
Τα τρένα που έφυγαν και εκείνο που δεν έφτασε ποτέ
Την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1939, οργανώθηκαν αποστολές παιδιών από την Πράγα προς τη Βρετανία. Ο γνωστός αριθμός των 669 αφορά τα παιδιά που διασώθηκαν στο πλαίσιο αυτής της προσπάθειας. Πίσω του κρύβονται εκατοντάδες αναχωρήσεις, αποχαιρετισμοί σε σταθμούς και νέες ζωές σε μια ξένη χώρα.
Υπήρχε όμως και ένα τραγικό όριο. Με το ξέσπασμα του πολέμου τον Σεπτέμβριο του 1939, μια ακόμη προγραμματισμένη αναχώρηση δεν πραγματοποιήθηκε. Για πολλά από τα παιδιά που έμειναν πίσω δεν υπήρξε η ίδια ευκαιρία διαφυγής. Το γεγονός αυτό υπενθυμίζει ότι η ιστορία του Γουίντον είναι ταυτόχρονα ιστορία σωτηρίας και ιστορία όσων δεν μπόρεσαν να σωθούν.
Το λεύκωμα στη σοφίτα
Για πολλά χρόνια ο Γουίντον δεν έκανε δημόσια εκστρατεία για να αναγνωριστεί η δράση του. Το 1988 η σύζυγός του, Γκρέτε, βρήκε στο σπίτι ένα λεύκωμα με πληροφορίες για τα παιδιά που είχαν φύγει από την Τσεχοσλοβακία. Η ανακάλυψη οδήγησε στην ανάδειξη της ιστορίας του και τελικά στην τηλεοπτική εκπομπή That’s Life!.
Έτσι εξηγείται και η φράση ότι «δεν το ήξερε ούτε η γυναίκα του»: η σύζυγός του δεν γνώριζε προηγουμένως την έκταση της επιχείρησης. Δεν σημαίνει ότι η διάσωση είχε παραμείνει μυστική σε όλους τους συνεργάτες ή σε όσους είχαν σωθεί.
Η στιγμή που συνάντησε τα παιδιά, πενήντα χρόνια αργότερα
Το BBC επανέφερε πρόσφατα το ιστορικό τηλεοπτικό απόσπασμα, με αφορμή την ιστορία της εκπομπής και της παρουσιάστριας Έστερ Ράντσεν. Είναι το σημαντικότερο οπτικό ντοκουμέντο του αφιερώματος: όχι μια αναπαράσταση, αλλά η ίδια η στιγμή που ο Γουίντον ανακάλυψε ποιοι κάθονταν δίπλα του.
Δείτε το αυθεντικό βίντεο της συνάντησης στο BBC.
Η Βρετανία τίμησε αργότερα τον Γουίντον, που πέθανε το 2015 σε ηλικία 106 ετών. Όμως η σημασία αυτής της ιστορίας δεν βρίσκεται μόνο στον αριθμό 669 ή σε έναν κρατικό τίτλο τιμής. Βρίσκεται στο ότι κάθε αριθμός ήταν ένας άνθρωπος που μεγάλωσε, δημιούργησε οικογένεια και απέκτησε δική του συνέχεια.
Όταν εκείνοι οι άνθρωποι σηκώθηκαν όρθιοι στο στούντιο, το παρελθόν έγινε ορατό για λίγα δευτερόλεπτα. Δεν χειροκροτούσαν απλώς μια σπουδαία πράξη. Στέκονταν μπροστά στον άνθρωπο που τους είχε βοηθήσει να αποκτήσουν ένα μέλλον.
