Ανάμεσα σε αμπέλια, ελιές και χωράφια της Ανατολικής Αττικής, λίγα χιλιόμετρα από το Μαρκόπουλο και πριν από το περίφημο Ιερό της Αρτέμιδος στη Βραυρώνα, στέκεται ένα κτίσμα που μοιάζει σχεδόν παράταιρο μέσα στο σημερινό τοπίο.
Είναι ο μεσαιωνικός Πύργος της Βραυρώνας, ένα από τα λιγότερο γνωστά κατάλοιπα της Φραγκοκρατίας στην Αττική.
Χτισμένος πάνω σε χαμηλό ύψωμα, με θέα στην πεδιάδα και προς τη θάλασσα, ο πέτρινος πύργος χρονολογείται στον 13ο αιώνα, όταν την περιοχή των Αθηνών εξουσίαζε η φράγκικη οικογένεια Ντε Λα Ρος (de la Roche), με καταγωγή από τη Βουργουνδία.
Περίπου επτά αιώνες αργότερα, μεγάλο μέρος του εξακολουθεί να στέκεται.
Ένας μεσαιωνικός «φρουρός» των Μεσογείων
Οι πύργοι αυτού του τύπου εμφανίζονται σε διάφορα σημεία της Αττικής κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας. Η θέση τους δεν ήταν τυχαία: επέτρεπε την εποπτεία μεγάλων εκτάσεων και τη γρήγορη προειδοποίηση σε περίπτωση κινδύνου.
Ο Πύργος της Βραυρώνας θεωρείται ότι εντασσόταν σε αυτό το σύστημα επιτήρησης. Η παράδοση για τη λειτουργία των πύργων-βιγλών της περιοχής συνδέει τη χρήση τους και με την έγκαιρη ειδοποίηση των κατοίκων για εχθρικές ή πειρατικές επιδρομές.
Από το ύψωμα όπου βρίσκεται, άλλωστε, η επιλογή του σημείου γίνεται εύκολα κατανοητή ακόμη και σήμερα: ο ορίζοντας ανοίγει πάνω από τα Μεσόγεια και προς την ακτή.
Τρεις όροφοι και 18 επάλξεις
Το ίδιο το κτίσμα είναι εντυπωσιακό.
Ο πύργος είναι τετράπλευρος, κατασκευασμένος από μικρούς και μεγαλύτερους λίθους. Έφθανε σε τρεις ορόφους, ενώ στο δώμα του υπήρχαν 18 επάλξεις.
Οι ξύλινες εσωτερικές κατασκευές –σκάλες και πατώματα– δεν έχουν επιβιώσει. Το πέτρινο κέλυφος όμως διατηρείται σε αξιοσημείωτο βαθμό, ενώ από τις 18 επάλξεις λείπουν μόλις δύο.
Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι το υλικό των τοίχων του: στην κατασκευή έχουν ενσωματωθεί αρχαία αρχιτεκτονικά μέλη, πρακτική ιδιαίτερα συνηθισμένη στον Μεσαίωνα, όταν παλαιότερα κτίσματα λειτουργούσαν συχνά ως έτοιμη πηγή οικοδομικού υλικού.
Ο πύργος έχει ύψος περίπου 15,5 μέτρα μέχρι το δώμα και περίπου 18 μέτρα μαζί με τις επάλξεις, με διαστάσεις περίπου 8,5 επί 5,5 μέτρα.
Ο λόφος είχε ζωή πολύ πριν από τους Φράγκους
Η ιστορία του σημείου, όμως, δεν ξεκινά στον Μεσαίωνα.
Στον λόφο γύρω από τον πύργο έχουν εντοπιστεί προϊστορικά κατάλοιπα, ενώ η ευρύτερη θέση έχει κηρυχθεί αρχαιολογικός χώρος και περιλαμβάνει ίχνη προϊστορικού οικισμού, αρχαίου νεκροταφείου και μεσαιωνικής εγκατάστασης.
Έτσι, στο ίδιο μικρό κομμάτι γης συναντώνται διαφορετικές εποχές της ιστορίας της Αττικής: από τους προϊστορικούς κατοίκους και τον αρχαίο κόσμο μέχρι τους Φράγκους ηγεμόνες του Μεσαίωνα.
Και λίγο πιο πέρα βρίσκεται ένας ακόμη παλαιότερος τόπος: η αρχαία Βραυρώνα και το ιερό της Αρτέμιδος.
Ένα μνημείο που πολλοί προσπερνούν
Ο πύργος βρίσκεται περίπου 1,5 χιλιόμετρο έξω από τον κεντρικό δρόμο Μαρκοπούλου – Βραυρώνας, ανάμεσα σε αγρούς και αμπελώνες.
Δεν έχει τη φήμη του αρχαιολογικού χώρου της Βραυρώνας και εύκολα μπορεί κάποιος να κινηθεί στην περιοχή χωρίς να γνωρίζει καν ότι βρίσκεται εκεί.
Κι όμως, για περίπου επτά αιώνες παραμένει στο ίδιο ύψωμα, πάνω από ένα τοπίο που άλλαξε σχεδόν ολοκληρωτικά γύρω του.
Το Σάββατο 26 Σεπτεμβρίου ο λόφος του πύργου βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο, με περίπατο και φωτογραφική δράση του Δήμου Μαρκοπούλου στο πλαίσιο των Ευρωπαϊκών Ημερών Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2026.
Μια καλή αφορμή για να θυμηθούμε ότι η Ανατολική Αττική δεν κρύβει μόνο αρχαία μνημεία.
Μερικές φορές αρκεί να κοιτάξεις έναν λόφο λίγο πιο προσεκτικά.
Και να ανακαλύψεις έναν μεσαιωνικό πύργο που βρίσκεται εκεί εδώ και περίπου 700 χρόνια.
