Του Γιάννη Μαρκούτη
Το όνομά του το γνωρίζει όλος ο πλανήτης. Το συναντά στην ιστορία της μάχης του 490 π.Χ., στην αφετηρία του Αυθεντικού Μαραθωνίου και στον χάρτη της Ανατολικής Αττικής.
Υπήρχε όμως, σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, και ένας Μαραθών: ένας μυθικός ήρωας που οι κάτοικοι της περιοχής τιμούσαν ως πρόσωπο συνδεδεμένο με την ονομασία του τόπου τους.
Ιδού όμως το παράδοξο: Οι αρχαίες πηγές δεν συμφωνούν για την καταγωγή και τη ζωή του.
Ο Παυσανίας διασώζει την ιστορία ενός γιου βασιλιά που εγκατέλειψε την Πελοπόννησο. Ο Πλούταρχος, επικαλούμενος παλαιότερο συγγραφέα, μιλά για έναν Αρκάδα που προσφέρθηκε να θυσιαστεί πριν από μάχη στην Αττική.
Και υπάρχει ακόμη μία εξήγηση, που δεν αναζητεί το όνομα σε κάποιον ήρωα, αλλά σε ένα φυτό που φύτρωνε στον κάμπο.
Ο Μαραθών που έφυγε μακριά από τον πατέρα του
Στο δεύτερο βιβλίο των Ελλάδος Περιήγησις, ο Παυσανίας παραθέτει μια παράδοση που αποδίδεται στον επικό ποιητή Εύμηλο. Εκεί ο Μαραθών εμφανίζεται ως γιος του Επωπέα, εγγονός του Αλωέα και απόγονος του θεού Ήλιου.
Ο Επωπέας παρουσιάζεται ως άρχοντας με βίαιη και άδικη συμπεριφορά. Ο γιος του αποφασίζει να απομακρυνθεί και καταφεύγει στα παράλια της Αττικής.
Σύμφωνα με τον μύθο, μετά τον θάνατο του πατέρα του, ο Μαραθών επιστρέφει στην Πελοπόννησο. Μοιράζει την επικράτεια ανάμεσα στους δύο γιους του, τον Σικυώνα και τον Κόρινθο, και στη συνέχεια γυρίζει ξανά στην Αττική. Κατά την ίδια αφήγηση, τα ονόματα των γιων του συνδέθηκαν με την ονομασία των αντίστοιχων περιοχών.
Ακόμη και αυτή η γενεαλογία, πάντως, δεν ήταν κοινά αποδεκτή. Σε άλλο σημείο ο Παυσανίας αναφέρει ότι οι Σικυώνιοι διαφωνούσαν με την παράδοση που ήθελε τον Σικυώνα γιο του Μαραθώνα, αποδίδοντάς του διαφορετική καταγωγή. Οι αρχαίοι μύθοι δεν αποτελούσαν μία ενιαία, αμετάβλητη ιστορία.
Ο άλλος Μάραθος: Η θυσία πριν από τη μάχη
Μια διαφορετική εκδοχή μάς οδηγεί στον μύθο της αρπαγής της Ωραίας Ελένης από τον Θησέα. Οι αδελφοί της, ο Κάστορας και ο Πολυδεύκης, οι γνωστοί Διόσκουροι, εκστράτευσαν στην Αττική για να την πάρουν πίσω.
Η Ελένη, σύμφωνα με την παράδοση που διηγείται ο Πλούταρχος, είχε κρυφτεί στις Αφίδνες.
Στον Βίο του Θησέα, ο Πλούταρχος επικαλείται τον Δικαίαρχο, ο οποίος έκανε λόγο για δύο άνδρες από την Αρκαδία που συνόδευαν τους Διόσκουρους: τον Εχέδημο και τον Μάραθο.
Ο πρώτος συνδέθηκε με την ονομασία της Ακαδημίας. Ο δεύτερος, σύμφωνα με εκείνη την εκδοχή, έδωσε το όνομά του στον Μαραθώνα.
Η ιστορία του Μάραθου τελειώνει πριν αρχίσει η σύγκρουση. Υπακούοντας σε χρησμό, προσφέρθηκε οικειοθελώς ως θυσία πριν από την παράταξη των στρατευμάτων. Ο Πλούταρχος δεν περιγράφει τις λεπτομέρειες της τελετής ούτε εξηγεί τι ακριβώς προέβλεπε ο χρησμός. Καταγράφει την αυτοθυσία ως στοιχείο μιας παλαιότερης παράδοσης.
Έχουμε, επομένως, δύο διαφορετικές αφηγήσεις για τον επώνυμο ήρωα: τον Μαραθώνα, γιο του Επωπέα, και τον Αρκάδα Μάραθο. Δεν μπορούμε να τις ενώσουμε σε μία βιογραφία χωρίς να αλλοιώσουμε όσα διασώθηκαν.
Ένας ήρωας που οι Μαραθώνιοι τιμούσαν
Ο σημαντικότερος δεσμός ανάμεσα στον μύθο και τον ίδιο τον τόπο βρίσκεται σε μια άλλη μαρτυρία του Παυσανία. Στην περιγραφή του Μαραθώνα, στο πρώτο βιβλίο, σημειώνει ότι οι κάτοικοι τιμούσαν ως ήρωες τους πεσόντες της μάχης, αλλά και τον Μαραθώνα, από τον οποίο πίστευαν ότι είχε πάρει το όνομά του ο δήμος. Ανάμεσα στις τοπικές λατρείες μνημονεύει και τον Ηρακλή.
Αυτό δεν αποδεικνύει ότι υπήρξε κάποτε ένας πραγματικός άνθρωπος με το όνομα Μαραθών.
Μας λέει όμως κάτι ουσιαστικό για την αρχαία κοινότητα: ο επώνυμος ήρωας είχε θέση στη μνήμη και στις λατρευτικές της παραδόσεις.
Ήταν ένα πρόσωπο μέσα από το οποίο οι κάτοικοι εξηγούσαν την ταυτότητα του τόπου τους, δίπλα στις ιστορίες για τον Εχετλαίο και τους άλλους ήρωες που συνέδεαν με τον Μαραθώνα.
Κι αν το όνομα προέρχεται από το μάραθο;
Υπάρχει, ωστόσο, μια πιο γήινη εξήγηση για την προέλευση του τοπωνυμίου. Ο αρχαιολόγος Βασίλειος Πετράκος, στον οδηγό Ο Μαραθών της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, αναφέρει τις παραδόσεις για τον επώνυμο ήρωα και συνδέει το όνομα της περιοχής με το αρωματικό φυτό μάραθος, που φυτρώνει αυτοφυές στον κάμπο.
Στην αρχαιότητα ο Μαραθών αποτελούσε μέρος της περίφημης Τετράπολης, μαζί με την Οινόη, την Τρικόρυνθο και την Προβάλινθο. Αιώνες αργότερα, η φήμη της μάχης και η δημιουργία του σύγχρονου Μαραθωνίου δρόμου έκαναν το όνομα αναγνωρίσιμο σε ολόκληρο τον κόσμο.
Πίσω, λοιπόν, από τον γνωστό αγώνα και τη μεγάλη ιστορική νίκη επιβιώνει μια λιγότερο γνωστή ιστορία: ενός γιου που έφυγε από τον πατέρα του, ενός Αρκάδα που προσφέρθηκε να θυσιαστεί και ενός φυτού που ίσως έδωσε στον τόπο το όνομά του.
Τρεις διαφορετικοί δρόμοι που καταλήγουν στον ίδιο κάμπο…
Ο Γιάννης Μαρκούτης είναι δημοσιογράφος, με σπουδές στην Ιστορία και τη Φιλοσοφία.
Δείτε όλα τα άρθρα της σειράς «Μύθοι & Θρύλοι» της Marathon Press.
