Στο τέλος της Μάχης του Μαραθώνα, όταν η περσική γραμμή είχε σπάσει και οι φυγάδες έτρεχαν προς τα πλοία τους, η σύγκρουση μεταφέρθηκε μέχρι τη θάλασσα. Εκεί, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, σκοτώθηκε ένας από τους πιο διάσημους Αθηναίους νεκρούς της ημέρας: ο Κυναίγειρος, γιος του Ευφορίωνα και αδελφός του τραγικού ποιητή Αισχύλου.
Η αρχαιότερη εκδοχή είναι ήδη δραματική. Ο Κυναίγειρος άρπαξε ένα περσικό πλοίο από την πρύμνη και ένας Πέρσης του έκοψε το χέρι με τσεκούρι. Εκεί, γράφει ο Ηρόδοτος, πέθανε. Αιώνες αργότερα όμως η ιστορία είχε μεγαλώσει τόσο, ώστε ο ήρωας εμφανιζόταν να χάνει και τα δύο χέρια και να κρατιέται από το πλοίο με τα δόντια.
Τι γράφει πραγματικά ο Ηρόδοτος
Ο Ηρόδοτος περιγράφει την τελευταία φάση της μάχης στο έκτο βιβλίο των Ιστοριών. Οι Αθηναίοι και οι Πλαταιείς έχουν επικρατήσει, καταδιώκουν τους Πέρσες και φτάνουν στην ακτή, όπου προσπαθούν να βάλουν φωτιά στα πλοία και να τα κυριεύσουν.
Σε αυτή τη συμπλοκή σκοτώνεται ο πολέμαρχος Καλλίμαχος και ο στρατηγός Στησίλαος. Αμέσως μετά ο Ηρόδοτος κατονομάζει τον Κυναίγειρο: «Κυνέγειρος δὲ ὁ Εὐφορίωνος … τὴν χεῖρα ἀποκοπεὶς πελέκεϊ». Σε φυσική απόδοση: ο Κυναίγειρος, γιος του Ευφορίωνα, έπεσε όταν, ενώ κρατούσε την πρύμνη ενός πλοίου, του έκοψαν το χέρι με τσεκούρι.
Αυτό είναι όλο. Η παλαιότερη σωζόμενη αφήγηση δεν αναφέρει δεύτερο κομμένο χέρι, ούτε δόντια, ούτε παρατεταμένη πάλη μετά τον ακρωτηριασμό.
Πώς ο θάνατος του Κυναίγειρου έγινε θρύλος
Πολλούς αιώνες αργότερα, ο Ρωμαίος συγγραφέας Ιουστίνος, που συνοψίζει το χαμένο ιστορικό έργο του Πομπήιου Τρόγου, δίνει μια πολύ πιο εντυπωσιακή εκδοχή. Ο Κυναίγειρος, γράφει, κρατούσε το πλοίο με το δεξί χέρι. Όταν του το έκοψαν, το έπιασε με το αριστερό. Όταν έχασε και αυτό, συνέχισε να κρατιέται με τα δόντια.
Η απόσταση ανάμεσα στις δύο πηγές είναι τεράστια. Ο Ηρόδοτος γράφει περίπου μισό αιώνα μετά τη μάχη. Ο Ιουστίνος ζει πολλούς αιώνες αργότερα και παραδίδει μια αφήγηση που έχει ήδη μετατραπεί σε ηρωικό exemplum — μια ιστορία ακραίας ανδρείας, φτιαγμένη για να εντυπωσιάζει και να διδάσκει.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το επεισόδιο του Κυναίγειρου είναι μεταγενέστερη εφεύρεση. Ο πυρήνας του βρίσκεται ήδη στον Ηρόδοτο. Αυτό που αλλάζει με τον χρόνο είναι η ένταση της αφήγησης: από ένα κομμένο χέρι περνάμε στα δύο, και ύστερα στα δόντια.
Ο Κυναίγειρος μπήκε στην εικόνα της ίδιας της μάχης
Η φήμη του δεν έμεινε μόνο στα κείμενα. Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, γράφοντας τον 1ο αιώνα μ.Χ., αναφέρει ότι σε ζωγραφική παράσταση της Μάχης του Μαραθώνα αποδίδονταν αναγνωρίσιμα οι μορφές του Μιλτιάδη, του Καλλίμαχου και του Κυναίγειρου, μαζί με τους Πέρσες ηγέτες Δάτη και Αρταφέρνη.
Η περίφημη παράσταση του Μαραθώνα στην Ποικίλη Στοά έγινε ένα από τα μεγάλα δημόσια «μνημεία μνήμης» της Αθήνας. Ο Παυσανίας, όταν επισκέφθηκε την πόλη τον 2ο αιώνα μ.Χ., περιγράφει τη σκηνή με τους Πέρσες να υποχωρούν προς το έλος και τα πλοία, ενώ οι Έλληνες τους καταδιώκουν ως τη θάλασσα.
Ακόμη κι αν ο Παυσανίας δεν κατονομάζει εκεί τον Κυναίγειρο, η μαρτυρία του Πλίνιου δείχνει ότι η μορφή του είχε αποκτήσει θέση μέσα στη δημόσια εικόνα της μάχης. Δεν ήταν απλώς ένας από τους 192 Αθηναίους νεκρούς· είχε γίνει σύμβολο.
Ο αδελφός του Αισχύλου και η οικογένεια του πολέμου
Η αρχαία βιογραφική παράδοση συνδέει τον Κυναίγειρο με μία από τις πιο γνωστές οικογένειες της κλασικής Αθήνας. Ήταν αδελφός του Αισχύλου, ο οποίος πολέμησε και ο ίδιος στον Μαραθώνα. Η οικογένεια του Ευφορίωνα έμεινε έτσι συνδεδεμένη όχι μόνο με την τραγωδία, αλλά και με τους Περσικούς Πολέμους.
Η ιστορία του Κυναίγειρου δείχνει με τον πιο καθαρό τρόπο πώς γεννιέται ένας αρχαίος θρύλος. Ξεκινά από ένα συγκεκριμένο περιστατικό που καταγράφει η παλαιότερη πηγή: ένας άνδρας φτάνει μέχρι τα περσικά πλοία, αρπάζει ένα από αυτά και σκοτώνεται όταν του κόβουν το χέρι. Οι επόμενες γενιές δεν αλλάζουν τον πυρήνα — τον μεγαλώνουν.
Και κάπως έτσι, από την ακτή του Μαραθώνα του 490 π.Χ., ένας πραγματικός νεκρός της μάχης πέρασε στη μνήμη ως ο πολεμιστής που δεν άφηνε το περσικό πλοίο ούτε όταν έχανε τα χέρια του.
→ Δείτε όλα τα άρθρα της σειράς «Μύθοι & Θρύλοι» της Marathon Press.
