Στη Βραυρώνα, η αρχαία παράδοση συνέδεε την Ιφιγένεια όχι μόνο με την Άρτεμη αλλά και με μια ιδιαίτερα φορτισμένη τελετουργική πράξη: μετά τον θάνατό της, στον τάφο της θα αφιερώνονταν τα ενδύματα γυναικών που πέθαιναν στη γέννα.
Η πληροφορία προέρχεται από το τέλος της Ιφιγένειας εν Ταύροις του Ευριπίδη. Δεν είναι αρχαιολογικά αποδεδειγμένη πρακτική με τη μορφή που τη διηγείται η τραγωδία, αλλά αποτελεί μία από τις πιο εντυπωσιακές αρχαίες μαρτυρίες για τη σύνδεση της Βραυρώνας με τη γυναικεία ζωή, τον τοκετό και την Άρτεμη.
Η τελευταία εντολή της Αθηνάς
Στο τέλος του έργου, η Αθηνά εμφανίζεται ως deus ex machina και καθορίζει το μέλλον των ηρώων. Ο Ορέστης θα εγκαταστήσει το ταυρικό ξόανο της Αρτέμιδος στις Αλές Αραφηνίδες. Η Ιφιγένεια θα πάει στη Βραυρώνα, όπου θα υπηρετήσει τη θεά ως ιέρεια.
Όταν πεθάνει, λέει η θεά, θα ταφεί εκεί. Στον τάφο της θα αφιερώνονται «λεπτῶν ὑφασμάτων» — λεπτά υφάσματα και ενδύματα που είχαν μείνει σε σπίτια γυναικών οι οποίες πέθαναν στη διάρκεια του τοκετού.
Η εικόνα είναι ισχυρή: ένα μυθολογικό πρόσωπο που σώθηκε από μια θυσία στην Αυλίδα γίνεται στη Βραυρώνα αποδέκτης προσφορών που συνδέονται με έναν από τους μεγαλύτερους κινδύνους της ζωής των αρχαίων γυναικών.
Μύθος, τραγωδία και πραγματική λατρεία
Δεν μπορούμε να πάρουμε την τραγωδία ως λογιστικό αρχείο ενός ιερού. Ο Ευριπίδης γράφει λογοτεχνικό έργο και εντάσσει πραγματικούς αττικούς τόπους μέσα σε μια μυθολογική αφήγηση.
Ωστόσο η επιλογή της Βραυρώνας δεν είναι τυχαία. Το ιερό της Βραυρωνίας Αρτέμιδος ήταν πραγματικό και εξαιρετικά σημαντικό. Το Υπουργείο Πολιτισμού επισημαίνει ότι το Αρχαιολογικό Μουσείο Βραυρώνας παρουσιάζει ευρήματα από ένα από τα σημαντικότερα ιερά της Αττικής, με ιδιαίτερη σχέση με παιδιά, κορίτσια, γυναίκες και τελετουργίες μετάβασης.
Η Άρτεμη, παρότι παρθένος θεά, συνδεόταν σε πολλές ελληνικές λατρείες με κρίσιμα περάσματα της γυναικείας ζωής και με την προστασία κατά τον τοκετό. Η ευριπίδεια αναφορά στην Ιφιγένεια εντάσσεται σε αυτό το ευρύτερο θρησκευτικό περιβάλλον.
Έχουν βρεθεί αυτά τα ρούχα;
Υφάσματα από την κλασική αρχαιότητα σπάνια διατηρούνται στο έδαφος της Αττικής. Δεν διαθέτουμε ένα σύνολο αρχαιολογικών ευρημάτων που να επιτρέπει να πούμε «αυτά είναι τα ενδύματα των γυναικών που πέθαναν στη γέννα».
Η ιστορία στηρίζεται πρωτίστως στη λογοτεχνική μαρτυρία του Ευριπίδη και στις μεταγενέστερες συζητήσεις της αρχαίας παράδοσης. Η αρχαιολογία επιβεβαιώνει το ιερό, τη μακρά λατρευτική δραστηριότητα και πλήθος αναθημάτων, όχι όμως αυτή τη συγκεκριμένη κατηγορία προσφορών με τρόπο που να λύνει κάθε αμφιβολία.
Η Βραυρώνα πίσω από τον μύθο
Σήμερα ο επισκέπτης μπορεί να δει το ιερό της Αρτέμιδος, τη μεγάλη στοά και τα ευρήματα του μουσείου. Ανάμεσά τους υπάρχουν αναθηματικά ανάγλυφα, αγάλματα παιδιών και αντικείμενα που φωτίζουν τη σχέση των ανθρώπων με τη θεά.
Η Ιφιγένεια δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως ιστορικό πρόσωπο που γνωρίζουμε ότι έζησε και τάφηκε εδώ. Μπορούμε όμως να πούμε με ασφάλεια ότι ήδη στον 5ο αιώνα π.Χ. ένας Αθηναίος θεατής άκουγε στο θέατρο πως η ιστορία της θα τελείωνε στη Βραυρώνα — και ότι η μνήμη της συνδεόταν με γυναίκες που δεν επέστρεψαν ζωντανές από τον τοκετό.
→ Δείτε όλα τα άρθρα της σειράς «Μύθοι & Θρύλοι» της Marathon Press.
