Του Γιάννη Μαρκούτη
Όταν οι Αθηναίοι είχαν ήδη παραταχθεί στον Μαραθώνα απέναντι στον περσικό στρατό, εμφανίστηκε μια δύναμη που ο Ηρόδοτος θεωρεί αρκετά σημαντική ώστε να σταματήσει την αφήγησή του και να εξηγήσει ποια ήταν: οι Πλαταιείς.
Η φράση του είναι σύντομη αλλά εντυπωσιακή: «Πλαταιέες πανδημεί». Οι κάτοικοι της μικρής βοιωτικής πόλης ήρθαν να βοηθήσουν τους Αθηναίους σύσσωμοι, σε πλήρη κινητοποίηση. Δεν ήταν μια τυχαία συμμαχία της τελευταίας στιγμής. Πίσω της υπήρχε ήδη μια παλιότερη σύγκρουση με τη Θήβα και ένας δεσμός προστασίας με την Αθήνα.
Τι σημαίνει το «πανδημεί»
Ο Ηρόδοτος γράφει στο 6ο βιβλίο των Ιστοριών: «ἐπῆλθον βοηθέοντες Πλαταιέες πανδημεί» — οι Πλαταιείς ήρθαν να βοηθήσουν «πανδημεί». Η λέξη σημαίνει περίπου «με όλο τον λαό», «σύσσωμοι», «κατά μάζα».
Δεν πρέπει όμως να τη μετατρέψουμε μηχανικά σε έναν ακριβή αριθμό. Ο Ηρόδοτος δεν λέει πόσοι Πλαταιείς πολέμησαν στον Μαραθώνα. Πολύ αργότερα, ο Κορνήλιος Νέπως θα γράψει ότι ήταν 1.000. Η πληροφορία αυτή έχει περάσει συχνά στις σύγχρονες αφηγήσεις, αλλά προέρχεται από συγγραφέα της ρωμαϊκής εποχής και όχι από την αρχαιότερη πηγή.
Το ασφαλές συμπέρασμα είναι ότι η συμμετοχή τους θεωρήθηκε γενική κινητοποίηση της πόλης. Για μια μικρή κοινότητα όπως οι Πλαταιές, αυτό από μόνο του έχει ιδιαίτερο βάρος.
Γιατί οι Πλαταιείς χρωστούσαν στην Αθήνα
Ο ίδιος ο Ηρόδοτος εξηγεί αμέσως το γιατί. Οι Πλαταιείς βρίσκονταν υπό πίεση από τη Θήβα, η οποία επιδίωκε να τους εντάξει στη βοιωτική σφαίρα επιρροής. Αρχικά στράφηκαν προς τη Σπάρτη και τον βασιλιά Κλεομένη, ζητώντας προστασία.
Οι Σπαρτιάτες αρνήθηκαν, λέγοντας ότι βρίσκονταν πολύ μακριά για να μπορέσουν να τους βοηθήσουν εγκαίρως σε περίπτωση επίθεσης. Τους συμβούλευσαν να στραφούν στους Αθηναίους, που ήταν πιο κοντά. Ο Ηρόδοτος, με τη χαρακτηριστική του ειρωνεία, προσθέτει ότι οι Σπαρτιάτες δεν το έκαναν μόνο από καλή διάθεση: ήθελαν επίσης να δημιουργήσουν προβλήματα ανάμεσα στην Αθήνα και τους Βοιωτούς.
Οι Πλαταιείς ακολούθησαν τη συμβουλή. Κάθισαν ως ικέτες στον βωμό των Δώδεκα Θεών στην Αθήνα και έθεσαν τον εαυτό τους υπό αθηναϊκή προστασία. Ακολούθησε σύγκρουση με τους Θηβαίους και οι Αθηναίοι στάθηκαν στο πλευρό τους.
Η ακριβής χρονολόγηση της πρώτης αυτής συμμαχίας συζητείται ακόμη. Ο Θουκυδίδης δίνει στοιχεία που οδηγούν παραδοσιακά στο 519 π.Χ., ενώ νεότερη έρευνα έχει προτείνει ότι η ηροδότεια αφήγηση μπορεί να αντανακλά διαφορετικό επεισόδιο, κοντά στα γεγονότα του 507/506 π.Χ. Για τον Μαραθώνα όμως το βασικό γεγονός δεν αλλάζει: το 490 π.Χ. οι δύο πόλεις είχαν ήδη δεσμό αμοιβαίας υποστήριξης.
Στάθηκαν στην αριστερή πτέρυγα
Στη διάταξη της μάχης οι Πλαταιείς πήραν συγκεκριμένη και κρίσιμη θέση. Ο Ηρόδοτος γράφει ότι ο Καλλίμαχος στάθηκε στη δεξιά πτέρυγα, οι αθηναϊκές φυλές παρατάχθηκαν στη συνέχεια και οι Πλαταιείς έκλεισαν τη γραμμή στα αριστερά.
Η αριστερή πτέρυγα ήταν μία από τις δύο πλευρές που επικράτησαν απέναντι στους Πέρσες. Όταν το ελληνικό κέντρο υποχώρησε, οι νικηφόρες πτέρυγες σταμάτησαν την καταδίωξη των αντιπάλων τους, στράφηκαν προς τα μέσα και επιτέθηκαν στο περσικό κέντρο.
Ο Ηρόδοτος καταγράφει και κάτι που δείχνει πόσο βαθιά έμεινε αυτή η κοινή μάχη στη δημόσια μνήμη. Μετά τον Μαραθώνα, όταν οι Αθηναίοι τελούσαν τις μεγάλες περιοδικές θυσίες τους, ο κήρυκας ευχόταν αγαθά «Αθηναίοις τε καὶ Πλαταιεῦσι» — στους Αθηναίους και στους Πλαταιείς μαζί.
Μια μικρή πόλη μέσα σε μια τεράστια ιστορία
Οι Πλαταιές δεν ήταν μεγάλη δύναμη του ελληνικού κόσμου. Δεν διέθεταν το μέγεθος, τον πλούτο ή το ανθρώπινο δυναμικό της Αθήνας. Αυτό ακριβώς κάνει την παρουσία τους στον Μαραθώνα τόσο ενδιαφέρουσα.
Όταν η περσική δύναμη βρισκόταν στην Αττική και οι Σπαρτιάτες δεν είχαν ακόμη φτάσει, οι Πλαταιείς ήταν εκεί. Σύμφωνα με την αρχαιότερη αφήγηση, εμφανίστηκαν «πανδημεί» και πήραν θέση στην άκρη της ελληνικής παράταξης.
Ο Παυσανίας, αιώνες αργότερα, θα γράψει ότι οι νεκροί Πλαταιείς είχαν ταφεί χωριστά στο πεδίο του Μαραθώνα. Η ακριβής αρχαιολογική ταύτιση αυτού του τάφου παραμένει συζητήσιμη — μια ιστορία που αξίζει δικό της άρθρο. Αυτό που δεν αμφισβητείται είναι ότι η μνήμη τους παρέμεινε δεμένη με τον τόπο.
Και έτσι, μέσα σε έναν κάμπο που σήμερα συνδέεται σχεδόν αποκλειστικά με την Αθήνα και τον Μιλτιάδη, πολέμησε και μια μικρή βοιωτική πόλη που είχε αποφασίσει ότι η παλιά της συμμαχία άξιζε να υπερασπιστεί ακόμη και απέναντι στην Περσική Αυτοκρατορία.
* Ο Γιάννης Μαρκούτης είναι δημοσιογράφος, με σπουδές στην Ιστορία και τη Φιλοσοφία.
→ Δείτε όλα τα άρθρα της σειράς «Μύθοι & Θρύλοι» της Marathon Press.
