Ο πόλεμος του 1940 και τα χρόνια της Κατοχής έγιναν πολλές φορές θέμα στον ελληνικό κινηματογράφο. Άλλες ταινίες προτίμησαν τη δράση και τον ηρωισμό. Κάποιες κοίταξαν τους ανθρώπους που φοβήθηκαν, πείνασαν ή βρέθηκαν μπροστά σε δύσκολες επιλογές. Για την 28η Οκτωβρίου διαλέξαμε πέντε έργα που εξακολουθούν να έχουν κάτι να πουν.
«Τι έκανες στον πόλεμο, Θανάση;» (1971)
Ο Θανάσης Βέγγος υποδύεται έναν εργάτη της κατεχόμενης Αθήνας που θέλει μόνο να επιβιώσει χωρίς να μπλέξει. Οι παρεξηγήσεις, όμως, τον οδηγούν στη φυλακή και οι Γερμανοί τον περνούν για πρόσωπο της Αντίστασης. Από εκεί και πέρα, το γέλιο γίνεται όλο και πιο δύσκολο.
Ο Ντίνος Κατσουρίδης γύρισε την ταινία μέσα στη δικτατορία. Με τον γνώριμο ρυθμό του Βέγγου, μίλησε για τον φόβο, τις στερήσεις και την εξουσία που μπορεί να συνθλίψει έναν συνηθισμένο άνθρωπο. Το 1971 η ταινία τιμήθηκε στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης με τα βραβεία καλύτερης ταινίας και πρώτου ανδρικού ρόλου.
«Το Ξυπόλητο Τάγμα» (1953)
Μια ομάδα παιδιών που βρέθηκαν στους δρόμους της κατοχικής Θεσσαλονίκης προσπαθεί να ζήσει και να βοηθήσει άλλους πεινασμένους ανθρώπους. Η ταινία του Γκρεγκ Τάλλας ακολουθεί τα παιδιά χωρίς να εξωραΐζει τις συνθήκες στις οποίες βρέθηκαν.
Η παραγωγή έγινε με ελάχιστα μέσα. Από τα 66 παιδιά που συμμετείχαν, τα 63 προέρχονταν από αναμορφωτήρια, σύμφωνα με εκπαιδευτικό υλικό του Ελληνικού Κέντρου Κινηματογράφου. Η μουσική ήταν η πρώτη που έγραψε ο Μίκης Θεοδωράκης για κινηματογραφική ταινία. Δύο χρόνια μετά την παραγωγή της, το φιλμ απέσπασε διάκριση στο Φεστιβάλ Εδιμβούργου.
«Το Μπλόκο» (1965)
Στην Κοκκινιά του Αυγούστου 1944, οι γερμανικές δυνάμεις κατοχής συνεργάζονται με ντόπιους καταδότες. Η ταινία του Άδωνι Κύρου εμπνέεται από το ιστορικό Μπλόκο της Κοκκινιάς και εστιάζει σε έναν μαυραγορίτη που πιέζεται να υποδείξει ανθρώπους στους κατακτητές.
Είναι από τις ταινίες που δεν αποφεύγουν το ζήτημα της συνεργασίας Ελλήνων με τους ναζί. Η ιστορία ξετυλίγεται μέσα από τον φόβο και το δίλημμα του πρωταγωνιστή. Στους βασικούς ρόλους εμφανίζονται, μεταξύ άλλων, ο Κώστας Καζάκος και ο Μάνος Κατράκης, με μουσική του Μίκη Θεοδωράκη.
«Ουρανός» (1962)
Ο Τάκης Κανελλόπουλος δεν παρουσιάζει τον πόλεμο σαν αλληλουχία στρατιωτικών κατορθωμάτων. Στον «Ουρανό» βλέπουμε τους άνδρες που φεύγουν για το μέτωπο, τις γυναίκες που περιμένουν και τις ζωές που αλλάζουν καθώς οι πρώτες ειδήσεις της νίκης δίνουν τη θέση τους στην αγωνία και στο πένθος.
Η ασπρόμαυρη φωτογραφία, το τοπίο και οι σιωπές έχουν μεγαλύτερη σημασία από τις θεαματικές σκηνές μάχης. Η ταινία συνθέτει αφηγήσεις από το 1940 και συμμετείχε στο διαγωνιστικό πρόγραμμα του Φεστιβάλ Καννών το 1963.
«Το Τελευταίο Σημείωμα» (2017)
Ο Παντελής Βούλγαρης μεταφέρει τον θεατή στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου και στην πορεία προς την εκτέλεση των 200 κρατουμένων στην Καισαριανή, την Πρωτομαγιά του 1944. Στο κέντρο βρίσκεται ο Ναπολέων Σουκατζίδης, κρατούμενος και διερμηνέας του Γερμανού διοικητή.
Η ταινία, σε σενάριο που ο Βούλγαρης έγραψε μαζί με την Ιωάννα Καρυστιάνη, ακολουθεί τις τελευταίες ημέρες των κρατουμένων και χτίζει την αφήγησή της γύρω από ένα οδυνηρό δίλημμα του Σουκατζίδη. Ο Ανδρέας Κωνσταντίνου τον υποδύεται χωρίς μεγάλες χειρονομίες. Όπως σε κάθε ιστορική μυθοπλασία, η κινηματογραφική αφήγηση πρέπει να διακρίνεται από όσα τεκμηριώνονται ιστορικά.
