Κάτω από το πευκοδάσος της Ραφήνας υπάρχει ακόμη ένα κομμάτι της Κατοχής που δεν φαίνεται με την πρώτη ματιά. Στον λόφο της Παναγίτσας, γνωστό σήμερα και ως λόφος Οχυρού, σώζονται χαρακώματα, θέσεις όπλων και υπόγειες εγκαταστάσεις που κατασκεύασαν οι γερμανικές δυνάμεις μετά την κατάληψη της περιοχής το 1941.
Το εντυπωσιακότερο στοιχείο βρίσκεται κάτω από το έδαφος: σύγχρονες καταγραφές και ξεναγήσεις του χώρου αναφέρονται σε υπόγειο τσιμεντένιο καταφύγιο σε βάθος περίπου 18 μέτρων. Ακόμη πιο βαριά, όμως, είναι η ανθρώπινη ιστορία της κατασκευής του.
Οι κάτοικοι που δούλευαν υποχρεωτικά στο οχυρό
Η ιστορία του οχυρού αρχίζει με την είσοδο των γερμανικών δυνάμεων στη Ραφήνα την άνοιξη του 1941. Σύμφωνα με τοπικές ιστορικές καταγραφές, οι κατακτητές επέβαλαν στους κατοίκους ηλικίας 16 έως 60 ετών να εργάζονται στα οχυρωματικά έργα μία ημέρα κάθε εβδομάδα.
Στον λόφο ανοίχτηκαν ορύγματα και υπόγειες στοές και κατασκευάστηκαν θέσεις πυροβόλων, αποθήκες, δεξαμενές, φυλάκια και χώροι για τις στρατιωτικές ανάγκες των δυνάμεων κατοχής.
Το επίσημο ψηφιακό αρχείο στρατιωτικού τουρισμού του Πολεμικού Μουσείου επιβεβαιώνει ότι οι οχυρώσεις δημιουργήθηκαν το 1941 και περιλάμβαναν ανοιχτές θέσεις όπλων, αποθηκευτικούς χώρους, δεξαμενές, καταλύματα, χαρακώματα και υπόγειες γαλαρίες.
Γιατί επέλεξαν τον λόφο της Παναγίτσας
Ο λόφος βρίσκεται περίπου 60 μέτρα πάνω από τη θάλασσα και προσφέρει εποπτεία της περιοχής και του λιμανιού της Ραφήνας. Οι γερμανικές δυνάμεις χρησιμοποίησαν τη θέση για την επιτήρηση και άμυνα του λιμένα, σε μια περίοδο κατά την οποία οι παράκτιες εγκαταστάσεις της Αττικής αποτελούσαν μέρος του ευρύτερου αμυντικού σχεδιασμού των δυνάμεων κατοχής.
Υπάρχουν αναφορές για βάσεις πολυβόλων και πυροβόλων στον λόφο. Δεν υπάρχουν όμως επαρκώς τεκμηριωμένα στοιχεία στις διαθέσιμες πηγές ώστε να αποδίδονται με βεβαιότητα στο συγκεκριμένο οχυρό βαριά ναυτικά πυροβόλα 150 χιλιοστών ή να υποστηρίζεται ότι η εγκατάσταση μπορούσε μόνη της να «σφραγίσει» ολόκληρο τον νότιο Ευβοϊκό.
Οι Γερμανοί ανατίναξαν τα έργα φεύγοντας
Το φθινόπωρο του 1944, καθώς οι γερμανικές δυνάμεις αποχωρούσαν από την Ελλάδα, μεγάλο μέρος των εγκαταστάσεων καταστράφηκε από τους ίδιους τους κατακτητές ώστε να μην παραδοθεί άθικτο στους Συμμάχους.
Το Πολεμικό Μουσείο αναφέρει ότι τα περισσότερα οχυρωματικά έργα ανατινάχθηκαν κατά την αποχώρηση. Παρ’ όλα αυτά, μέχρι σήμερα διακρίνονται τμήματα από τάφρους, φυλάκια και υπόγειες εγκαταστάσεις.
Ένα υπαίθριο «μουσείο» μέσα στο πευκοδάσος
Σήμερα ο λόφος Οχυρού έχει διαφορετική εικόνα. Η στρατιωτική εγκατάσταση έχει ενσωματωθεί στο πευκόφυτο τοπίο και ο χώρος αντιμετωπίζεται ως σημείο ιστορικής μνήμης και περιήγησης.
Ο Δήμος Ραφήνας-Πικερμίου έχει επιχειρήσει την ανάδειξη της περιοχής, ενώ οργανωμένες διαδρομές παρουσιάζουν στους επισκέπτες τα χαρακώματα, τις θέσεις όπλων και το υπόγειο καταφύγιο.
Το πιο ισχυρό στοιχείο του χώρου, πάντως, δεν είναι το πάχος του τσιμέντου. Είναι ότι πίσω από αυτές τις κατασκευές βρίσκεται η ιστορία μιας ολόκληρης τοπικής κοινωνίας που βρέθηκε υπό κατοχή — και ανθρώπων που υποχρεώθηκαν να δουλεύουν για να κατασκευάσουν τις οχυρώσεις του κατακτητή πάνω από την ίδια τους την πόλη.
