Μια στενή είσοδος, υπόγειοι θάλαμοι και βράχοι που στα μάτια των αρχαίων έμοιαζαν με ένα ολόκληρο κοπάδι κατσικιών. Αυτή είναι η εικόνα που άφησε ο Παυσανίας για ένα από τα πιο παράξενα αρχαία τοπόσημα του Μαραθώνα: το Σπήλαιο του Πανός στην Οινόη.
Το σπήλαιο δεν είναι απλώς ένας εντυπωσιακός γεωλογικός σχηματισμός. Τα αρχαιολογικά ευρήματα δείχνουν μια εξαιρετικά μακρά ανθρώπινη παρουσία, από τη Νεολιθική εποχή μέχρι τους ιστορικούς χρόνους, όταν ο χώρος συνδέθηκε με τη λατρεία του Πανός και άλλων θεοτήτων.
Το «πέτρινο κοπάδι» που είδε ο Παυσανίας
Ο αρχαίος περιηγητής Παυσανίας, περιγράφοντας τον Μαραθώνα, αναφέρει ότι πέρα από την πεδιάδα βρισκόταν το όρος του Πανός και ένα αξιοθαύμαστο σπήλαιο. Η είσοδός του, γράφει, ήταν στενή, ενώ στο εσωτερικό υπήρχαν θάλαμοι και νερά.
Η πιο παράξενη λεπτομέρεια είναι εκείνη που αποκαλεί «κοπάδι του Πανός»: φυσικοί βραχώδεις σχηματισμοί που, σύμφωνα με την περιγραφή του, έμοιαζαν σε μεγάλο βαθμό με κατσίκες.
Για έναν θεό που στην ελληνική εικονογραφία συνδέθηκε με την άγρια φύση, τους βοσκούς και τα αιγοειδή, το φυσικό σκηνικό δύσκολα θα μπορούσε να είναι πιο ταιριαστό.
Ένα σπήλαιο με ιστορία χιλιάδων ετών
Η χρήση του χώρου είναι πολύ παλαιότερη από τη λατρεία του Πανός. Σύμφωνα με αρχαιολογικές αναφορές, το σπήλαιο χρησιμοποιήθηκε από μικρή ομάδα ανθρώπων ήδη κατά τη Νεότερη και Τελική Νεολιθική, περίπου από το 5300 έως το 3200 π.Χ..
Κατά την Εποχή του Χαλκού χρησιμοποιήθηκε ως χώρος κατοίκησης αλλά και ταφής. Στους ιστορικούς χρόνους, ευρήματα από τον 6ο έως τον 2ο αιώνα π.Χ. συνδέουν τον χώρο με τη λατρεία του Πανός, των Νυμφών, των Μουσών, των Χαρίτων και του Απόλλωνα. Υπάρχουν επίσης ενδείξεις μεταγενέστερης θρησκευτικής χρήσης από χριστιανούς.
Η σχέση του Πανός με τη Μάχη του Μαραθώνα
Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διάκριση ανάμεσα στην ιστορία και σε μια αφήγηση που συχνά επαναλαμβάνεται για το σπήλαιο.
Ο Ηρόδοτος πράγματι συνδέει τον Πάνα με τα γεγονότα πριν από τη Μάχη του Μαραθώνα το 490 π.Χ.. Γράφει ότι ο ημεροδρόμος Φειδιππίδης, καθώς πήγαινε στη Σπάρτη για να ζητήσει βοήθεια, συνάντησε τον θεό στο όρος Παρθένιο, πάνω από την Τεγέα.
Σύμφωνα με τη διήγηση, ο Πάνας ρώτησε γιατί οι Αθηναίοι δεν τον τιμούσαν, ενώ εκείνος ήταν ευνοϊκά διακείμενος απέναντί τους και θα τους βοηθούσε και στο μέλλον.
Μετά τα γεγονότα, οι Αθηναίοι καθιέρωσαν λατρεία του Πανός. Όμως ο Ηρόδοτος είναι συγκεκριμένος: αναφέρει ότι ίδρυσαν ιερό του Πανός κάτω από την Ακρόπολη, με ετήσιες θυσίες και λαμπαδηδρομία. Δεν γράφει ότι αφιέρωσαν τότε στον θεό το σπήλαιο της Οινόης.
Το σπήλαιο που έψαχναν επί δεκαετίες
Η θέση του σπηλαίου απασχόλησε περιηγητές και αρχαιολόγους για πολύ καιρό. Περιηγητές του 19ου αιώνα προσπάθησαν να το εντοπίσουν χωρίς επιτυχία, ενώ οι αναζητήσεις συνεχίστηκαν και τον 20ό αιώνα.
Το σπήλαιο ταυτίστηκε τελικά το 1958 και ακολούθησε αρχαιολογική έρευνα. Νεότερες σωστικές εργασίες έγιναν και εξαιτίας των επεμβάσεων αρχαιοκαπήλων στις επιχώσεις του χώρου.
Περισσότερο από δύο χιλιάδες χρόνια μετά τον Παυσανία, η περιγραφή του εξακολουθεί να δίνει στο σπήλαιο κάτι σχεδόν κινηματογραφικό: μπαίνεις από μια στενή είσοδο και, βαθύτερα στη γη του Μαραθώνα, οι βράχοι μεταμορφώνονται σε ένα πέτρινο κοπάδι του θεού Πανός.
