Γράφει η ψυχολόγος Ναταλία Κατσαβριά
Τι συμβαίνει άραγε με τους νέους μας; Γιατί τα τελευταία χρόνια παρατηρείται τόσο σημαντική αύξηση στα ποσοστά καταθλιπτικών συμπτωμάτων και ψυχολογικής δυσφορίας κατά την εφηβεία; Τα διαθέσιμα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι οι δείκτες αυτοί έχουν αυξηθεί σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες, με ακόμα πιο έντονη επιδείνωση μετά το 2010.
Η εφηβεία αποτελεί μια περίοδο έντονων βιολογικών και συναισθηματικών αλλαγών, όπου το άτομο καλείται να διαμορφώσει την ταυτότητά του και να επαναπροσδιορίσει τις σχέσεις του με τους σημαντικούς άλλους. Πριν βιαστούμε να ερμηνεύσουμε αυτές τις αλλαγές, ας θυμηθούμε ότι πίσω από πολλές συμπεριφορές που μας προβληματίζουν βρίσκεται ένας νέος άνθρωπος που προσπαθεί να κατανοήσει τον εαυτό του και τη θέση του στον κόσμο.
Τα σημάδια, οι αλλαγές και η δύσκολη μετάβαση
Σε αυτή τη διαδικασία, η πίεση δεν είναι πάντα ορατή. Δεν εκδηλώνεται μόνο με εκρήξεις, αλλά συχνά με σιωπή, απόσυρση ή ένα αίσθημα κόπωσης που δύσκολα μπορεί να εξηγηθεί. Τα σημάδια αυτά εκφράζονται μέσα από μικρές αλλά επίμονες αλλαγές στην καθημερινότητα, όπως διαταραχές ύπνου, ευερεθιστότητα ή απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες που κάποτε είχαν νόημα. Πίσω από αυτή την εικόνα κρύβεται ένα σύνθετο πλέγμα παραγόντων, όπως οικογενειακές δυσκολίες, κοινωνική απομόνωση, χαμηλή αυτοεκτίμηση ή και εκφοβισμός.
Παράλληλα, η εφηβεία συνοδεύεται από σημαντικές αλλαγές στις σχέσεις του παιδιού με τους γονείς και τους συνομηλίκους. Οι γονείς σταδιακά απομυθοποιούνται, ενώ οι συνομήλικοι αποκτούν μεγαλύτερη επιρροή, γεγονός που αποτελεί φυσιολογικό μέρος της διαδικασίας αυτονόμησης και διαμόρφωσης της ταυτότητας.
Μέσα σε αυτή τη μετάβαση, η σταθερή γονεϊκή παρουσία παραμένει καθοριστική. Τα σαφή και συνεπή όρια δεν περιορίζουν την ανεξαρτησία του εφήβου. Αντίθετα, του προσφέρουν ένα ασφαλές πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορεί να αναπτυχθεί. Όταν οι γονείς αντέχουν τη σύγκρουση και παραμένουν διαθέσιμοι, βοηθούν το παιδί να εσωτερικεύσει την πεποίθηση ότι μπορεί και το ίδιο να αντέξει τις δυσκολίες της ζωής.
Εστίαση στις αποτυχίες
Όταν οι παραπάνω δυσκολίες επιμένουν, ενδέχεται να αρχίσουν να επηρεάζουν ουσιαστικά την ψυχική ευημερία του παιδιού. Μία από τις σημαντικότερες εκφάνσεις αυτής της επιβάρυνσης είναι η κατάθλιψη, ένας από τους πιο κρίσιμους κρίκους της
αλυσίδας των ψυχικών δυσκολιών κατά την εφηβεία. Δεν είναι απλώς μια «κακή περίοδος», αλλά μια κατάσταση που επηρεάζει ουσιαστικά την καθημερινή λειτουργικότητα και την ποιότητα ζωής του ατόμου. Έρευνες δείχνουν ότι η μη αντιμετωπισμένη κατάθλιψη παραμένει βασικός παράγοντας κινδύνου για σοβαρές ψυχολογικές δυσκολίες. Σκεφτείτε έναν φακό που παραμορφώνει την εικόνα, οδηγώντας το άτομο να βλέπει κυρίως τις αποτυχίες και τις απογοητεύσεις του.
Ο ρόλος των γονέων; Να είναι παρόντες
Σε αυτή την ήδη απαιτητική ψυχολογική συνθήκη έρχεται να προστεθεί ένας παράγοντας που διαφοροποιεί ουσιαστικά τη σύγχρονη εφηβική εμπειρία από εκείνη προηγούμενων γενεών: η συνεχής ψηφιακή συνδεσιμότητα. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται αύξηση στα ποσοστά κατάθλιψης και χαμηλής ευημερίας μεταξύ των εφήβων, με τους έντονους χρήστες της τεχνολογίας να εμφανίζουν υψηλότερα επίπεδα ψυχολογικής δυσφορίας. Αν και η τεχνολογία δεν αποτελεί από μόνη της την αιτία αυτών των δυσκολιών, συχνά λειτουργεί ως επιταχυντής τους, καθώς εκθέτει τους εφήβους σε διαρκείς συγκρίσεις και σε εξιδανικευμένες εικόνες της πραγματικότητας τη στιγμή που διαμορφώνουν την ταυτότητά τους.
Μπροστά σε αυτή τη σύνθετη πραγματικότητα, ποιος είναι ο ρόλος των γονέων; Συχνά ακούμε τη φράση «το συμβουλεύω, αλλά με αγνοεί». Όμως, το ζήτημα δεν είναι να έχουμε όλες τις απαντήσεις ή να λύνουμε κάθε πρόβλημα, αλλά να παραμένουμε παρόντες. Να είμαστε εκείνοι που ακούν, παρατηρούν και δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου το παιδί μπορεί να εκφραστεί χωρίς φόβο. Έτσι, τα παιδιά μαθαίνουν σταδιακά να αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες τους. Όταν το άγχος ή η συναισθηματική δυσφορία αρχίζουν να επηρεάζουν την καθημερινότητα ενός παιδιού, τότε η υποστήριξη δεν είναι υπερβολή, είναι αναγκαία. Η έγκαιρη αναγνώριση των αλλαγών στη διάθεση και η αναζήτηση βοήθειας μπορούν να κάνουν ουσιαστική διαφορά.
Το ζήτημα της ψυχικής υγείας των εφήβων δεν είναι απλό ούτε μονοδιάστατο. Δεν πρόκειται απαραίτητα για μια γενιά με περισσότερες δυσκολίες, αλλά για μια γενιά που καλείται να αναπτυχθεί μέσα σε ένα περιβάλλον με ιδιαίτερες απαιτήσεις και προκλήσεις. Και ίσως, το πιο σημαντικό δεν είναι να προσπαθούμε να αποκωδικοποιήσουμε τους εφήβους μας, αλλά να τους πλησιάσουμε. Γιατί πίσω από την ένταση, την απόσταση ή τη σιωπή υπάρχει ένας άνθρωπος που ζητά να ακουστεί. Δεν χρειάζεται πάντα να τον καταλάβουμε πλήρως, χρειάζεται να παραμείνουμε παρόντες, ώστε να γνωρίζει ότι δεν είναι μόνος.
Who is Who
Η Ναταλία Κατσαβριά είναι ψυχολόγος, απόφοιτη του University of East London και κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου σπουδών στην «Συμβουλευτική Ψυχολογία και Συνθετική Ψυχοθεραπεία». Η ψυχοθεραπευτική της προσέγγιση βασίζεται στην Ψυχαναλυτική
Ψυχοθεραπεία, την οποία πραγματοποιεί στο Ελληνικό Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο Αναλυτικής Ψυχοθεραπείας Ομάδας & Οικογένειας. Εργάζεται στην Κινητή Μονάδα Ενηλίκων του Φορέα «Θάλπος Ψυχική Υγεία».
