«Ποτέ δεν το είπα αυτό». «Τα θυμάσαι λάθος». «Είσαι υπερβολικός». Φράσεις σαν αυτές μπορεί να ακουστούν σε μια συνηθισμένη διαφωνία. Όταν όμως η άρνηση, η υποτίμηση και η διαστρέβλωση των γεγονότων επαναλαμβάνονται συστηματικά μέχρι ο άλλος να αρχίσει να αμφιβάλλει για τη μνήμη και την κρίση του, τότε μπορεί να μιλάμε για gaslighting.
Ο όρος έχει γίνει τόσο δημοφιλής στα social media ώστε συχνά χρησιμοποιείται για σχεδόν κάθε ψέμα, καβγά ή κακή συμπεριφορά. Οι ειδικοί, όμως, κάνουν μια σημαντική διάκριση: μία διαφωνία ή μία διαφορετική ανάμνηση ενός γεγονότος δεν αρκεί. Το gaslighting περιγράφει ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο χειραγώγησης που υπονομεύει σταδιακά την εμπιστοσύνη κάποιου στη δική του αντίληψη.
Από πού βγήκε η λέξη «gaslighting»
Η ονομασία προέρχεται από το βρετανικό θεατρικό έργο Gas Light του 1938 και τις κινηματογραφικές μεταφορές που ακολούθησαν. Στην ιστορία, ένας σύζυγος επιχειρεί να πείσει τη γυναίκα του ότι χάνει την επαφή της με την πραγματικότητα, αρνούμενος ακόμη και αλλαγές που εκείνη βλέπει μέσα στο ίδιο της το σπίτι.
Δεκαετίες αργότερα, ο τίτλος πέρασε στο καθημερινό λεξιλόγιο για να περιγράψει μια μορφή ψυχολογικής χειραγώγησης που μπορεί να εμφανιστεί σε ερωτικές σχέσεις, οικογένειες, φιλίες αλλά και στον χώρο εργασίας.
Τα σημάδια που έχουν μεγαλύτερη σημασία
Το κλειδί δεν βρίσκεται σε μία «μαγική» φράση αλλά στο μοτίβο. Κάποιος μπορεί επανειλημμένα να αρνείται γεγονότα, να μεταθέτει την ευθύνη, να υποβαθμίζει τα συναισθήματα του άλλου ή να επιμένει ότι η μνήμη και η κρίση του είναι αναξιόπιστες.
Σύμφωνα με την Cleveland Clinic, ενδείξεις μπορεί να είναι η συνεχής αμφισβήτηση όσων θυμάσαι, η μεταφορά της ευθύνης πάνω σου, η απαξίωση με χαρακτηρισμούς όπως «υπερβολικός» ή «πολύ ευαίσθητος» και η συστηματική αποφυγή ανάληψης ευθύνης.
Το αποτέλεσμα μπορεί να φαίνεται και στη συμπεριφορά του ανθρώπου που το βιώνει: αρχίζει να αμφιβάλλει συνεχώς για τις αποφάσεις του, να απολογείται χωρίς να καταλαβαίνει ακριβώς γιατί ή να τελειώνει μια συζήτηση περισσότερο μπερδεμένος απ’ ό,τι ήταν όταν αυτή ξεκίνησε.
Το «ποτέ δεν το είπα» δεν σημαίνει πάντα gaslighting
Εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη λεπτομέρεια. Οι άνθρωποι θυμούνται διαφορετικά τα ίδια γεγονότα, κάνουν λάθη, αμύνονται άσχημα σε έναν καβγά ή λένε ψέματα. Όλα αυτά μπορεί να είναι προβληματικά, αλλά δεν είναι αυτομάτως gaslighting.
Η American Psychological Association έχει επισημάνει ότι ψυχολογικοί όροι όπως το gaslighting συχνά χρησιμοποιούνται λανθασμένα στην καθημερινή γλώσσα. Μια διαφορετική ερμηνεία ενός γεγονότος ή ένας εγωκεντρικός τρόπος συμπεριφοράς δεν αρκούν από μόνα τους για να μπει η συγκεκριμένη ταμπέλα.
Τι μπορείς να κάνεις αν βλέπεις ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο
Η καταγραφή συγκεκριμένων περιστατικών μπορεί να βοηθήσει: ημερομηνίες, μηνύματα ή σύντομες σημειώσεις για όσα συνέβησαν προσφέρουν ένα σταθερό σημείο αναφοράς όταν υπάρχει συνεχής σύγχυση γύρω από τα γεγονότα. Η Cleveland Clinic προτείνει επίσης την αναγνώριση των επαναλαμβανόμενων συμπεριφορών και τη θέσπιση ορίων.
Χρήσιμο μπορεί να είναι και να μιλήσεις με έναν άνθρωπο που εμπιστεύεσαι ή με επαγγελματία ψυχικής υγείας, ιδιαίτερα όταν η κατάσταση επηρεάζει την αυτοπεποίθηση, την καθημερινότητα ή την αίσθηση ασφάλειας. Δεν υπάρχει μία λύση που να ταιριάζει σε κάθε σχέση ή εργασιακό περιβάλλον.
Το βασικό είναι να μην ψάχνουμε το gaslighting σε κάθε άσχημη κουβέντα. Αυτό που πρέπει να μας προβληματίσει είναι η επανάληψη: όταν η πραγματικότητα γίνεται μόνιμα αντικείμενο διαπραγμάτευσης και ο ένας άνθρωπος καταλήγει να μην εμπιστεύεται πια ούτε τον εαυτό του.
