Του Γιάννη Μαρκούτη
Αν πιστέψουμε μια αρχαία παράδοση, κάπου στον Τρικόρυθο, κοντά στη Μακαρία πηγή, ήταν θαμμένο ένα κομμένο κεφάλι. Όχι ενός τυχαίου ανθρώπου, αλλά του Ευρυσθέα, του βασιλιά που καταδίωκε τα παιδιά του Ηρακλή.
Το πιο παράξενο είναι ότι η ιστορία δεν μένει σε μια αόριστη τοποθεσία. Ο Στράβων κατονομάζει την πηγή, τον αρχαίο δήμο και έναν δρόμο από τον οποίο περνούσαν άμαξες. Γράφει μάλιστα ότι το μέρος ήταν γνωστό ως «Εὐρυσθέως κεφαλή». Κι όλα αυτά σε μια περιοχή που συνδέεται σήμερα με το Κάτω Σούλι, στον Μαραθώνα.
Έθαψαν το σώμα αλλού, το κεφάλι στον Τρικόρυθο
Για να φτάσουμε σε εκείνη την παράξενη ταφή, πρέπει να γυρίσουμε στην ιστορία των Ηρακλειδών. Μετά τον θάνατο του Ηρακλή, οι απόγονοί του βρέθηκαν αντιμέτωποι με τον Ευρυσθέα, που ήθελε να τους εξοντώσει. Στην εκδοχή που διασώζει ο Στράβων, ο βασιλιάς εκστρατεύει εναντίον του Ιόλαου και των Ηρακλειδών στον Μαραθώνα. Στη μάχη σκοτώνεται και ο Ιόλαος του κόβει το κεφάλι.
Τι έγινε έπειτα; Το σώμα θάφτηκε στον Γαργηττό. Το κεφάλι μεταφέρθηκε στον Τρικόρυθο, «πρὸς τῇ Μακαρίᾳ κρήνῃ» — δηλαδή κοντά στη Μακαρία πηγή — και θάφτηκε κάτω από τον αμαξιτό δρόμο. Δεν γνωρίζουμε πού βρισκόταν ακριβώς αυτό το σημείο. Ξέρουμε μόνο τι λέει η αρχαία μαρτυρία.
Ο μύθος κουβαλά άλλη μία ιστορία, δεμένη με την οικογένεια του Ηρακλή. Ο Παυσανίας αναφέρει ότι ονομαζόταν Μακαρία από την κόρη του Ηρακλή και της Δηιάνειρας. Κατά τον μύθο, η Μακαρία δέχτηκε να θυσιαστεί όταν ένας χρησμός ζήτησε να πεθάνει ένα από τα παιδιά του ήρωα, ώστε οι Αθηναίοι να νικήσουν τον Ευρυσθέα.
Έτσι, στην αφήγηση του Στράβωνα, το κεφάλι του διώκτη των Ηρακλειδών καταλήγει να είναι θαμμένο δίπλα στην πηγή που έφερε το όνομα μιας από εκείνους που καταδίωκε. Μια λεπτομέρεια σχεδόν θεατρική, μέσα στην ίδια τη γεωγραφία του Μαραθώνα.
Οι αρχαίοι δεν έλεγαν όλοι την ίδια ιστορία
Ο Παυσανίας τοποθετεί τον θάνατο του Ευρυσθέα αλλού, κοντά στις Σκιρωνίδες Πέτρες, την ώρα που προσπαθούσε να φύγει από την Αττική. Ο Ευριπίδης, στους Ηρακλείδες, τον παρουσιάζει να συλλαμβάνεται ζωντανός και να οδηγείται μπροστά στην Αλκμήνη, τη μητέρα του Ηρακλή. Η ταφή του σώματός του συνδέεται εκεί με την Παλλήνη.
Δεν πρόκειται, λοιπόν, για ένα γεγονός που μπορούμε να ανασυνθέσουμε ιστορικά, ούτε για μια παράδοση στην οποία συμφωνούσαν όλοι. Είναι διαφορετικές αφηγήσεις γύρω από τον ίδιο μυθικό αντίπαλο του Ηρακλή. Εκείνη του Στράβωνα ξεχωρίζει επειδή αφήνει πίσω της ένα τόσο συγκεκριμένο τοπωνύμιο.
Ο Τρικόρυθος ήταν ένας από τους τέσσερις αρχαίους δήμους της Τετράπολης, μαζί με τον Μαραθώνα, την Οινόη και τον Προβάλινθο. Η τοπογραφική και επιγραφική έρευνα τον συνδέει με την περιοχή του σημερινού Κάτω Σουλίου, στο βόρειο τμήμα της πεδιάδας.
Κανείς δεν μπορεί σήμερα να μας δείξει με βεβαιότητα έναν τάφο και να πει «εδώ βρίσκεται το κεφάλι του Ευρυσθέα». Μπορούμε όμως να σταθούμε στο τοπίο που γνώριζαν οι αρχαίοι και να θυμηθούμε ότι, για κάποιους από αυτούς, ακόμη κι ένας δρόμος δίπλα σε μια πηγή είχε να διηγηθεί μια σκοτεινή ιστορία.
* Ο Γιάννης Μαρκούτης είναι δημοσιογράφος, με σπουδές στην Ιστορία και τη Φιλοσοφία.
→ Δείτε όλα τα άρθρα της σειράς «Μύθοι & Θρύλοι» της Marathon Press.
