Μία από τις πιο εντυπωσιακές φράσεις του Ηροδότου για τη Μάχη του Μαραθώνα βρίσκεται ακριβώς τη στιγμή που αρχίζει η σύγκρουση. Οι Αθηναίοι και οι Πλαταιείς, γράφει, κινήθηκαν «δρόμῳ» εναντίον των Περσών — τρέχοντας. Και το κενό ανάμεσα στις δύο παρατάξεις ήταν «οὐκ ἐλάσσονες… ἢ ὀκτώ» στάδια: όχι λιγότερο από οκτώ στάδια.
Με τη συνήθη μετατροπή του αρχαίου σταδίου, μιλάμε χονδρικά για περίπου 1,5 χιλιόμετρο. Άρα έτρεξαν πράγματι χιλιάδες οπλίτες αυτή την απόσταση φορώντας πολεμικό εξοπλισμό πριν πέσουν πάνω στην περσική γραμμή; Η σύντομη απάντηση είναι ότι αυτό ακριβώς φαίνεται να λέει ο Ηρόδοτος. Η μεγάλη συζήτηση αρχίζει στο αν πρέπει να τον πάρουμε απολύτως κυριολεκτικά.
Τι σημαίνει το «δρόμῳ» του Ηροδότου
Στο έκτο βιβλίο των Ιστοριών, ο Ηρόδοτος περιγράφει πρώτα την παράταξη των Αθηναίων και κατόπιν γράφει: «Ἀθηναῖοι δρόμῳ ἵεντο ἐς τοὺς βαρβάρους». Σε φυσική απόδοση, οι Αθηναίοι όρμησαν τρέχοντας προς τους Πέρσες.
Το κείμενο γίνεται ακόμη σαφέστερο αμέσως μετά. Οι Πέρσες, λέει, τους είδαν να έρχονται «δρόμῳ» και θεώρησαν ότι οι αντίπαλοί τους είχαν τρελαθεί: ήταν λίγοι, δεν είχαν ιππικό ούτε τοξότες και παρ’ όλα αυτά έτρεχαν κατά πάνω τους.
Ο Ηρόδοτος προσθέτει μάλιστα ότι, απ’ όσο γνώριζε, οι Αθηναίοι ήταν οι πρώτοι Έλληνες που χρησιμοποίησαν τέτοια έφοδο τρέχοντας εναντίον εχθρού. Για τον ίδιο λοιπόν η ταχύτητα της επίθεσης δεν είναι δευτερεύουσα λεπτομέρεια· είναι ένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της μάχης.
Οκτώ στάδια: περίπου 1,5 χιλιόμετρο
Ο Ηρόδοτος σημειώνει ότι το διάστημα ανάμεσα στις δύο στρατιές ήταν τουλάχιστον οκτώ στάδια. Η ακριβής απόσταση ενός αρχαίου σταδίου δεν ήταν παντού απολύτως ίδια, γι’ αυτό δεν έχει νόημα να μετατρέψουμε τη φράση σε ένα σύγχρονο μέτρο με ακρίβεια δεκάδων εκατοστών. Ως τάξη μεγέθους, όμως, τα οκτώ στάδια αντιστοιχούν περίπου σε 1,4–1,5 χιλιόμετρο.
Εδώ γεννήθηκε το πρόβλημα για τους νεότερους στρατιωτικούς ιστορικούς. Θα μπορούσε μια μεγάλη μάζα οπλιτών να τρέξει σχεδόν ένα μίλι, να κρατήσει αρκετή συνοχή και αμέσως μετά να πολεμήσει σε σκληρή σύγκρουση σώμα με σώμα;
Για περισσότερο από έναν αιώνα προτάθηκαν διάφορες λύσεις: ότι ο Ηρόδοτος υπερέβαλε, ότι οι Έλληνες περπάτησαν το μεγαλύτερο μέρος της απόστασης και έτρεξαν μόνο στο τέλος ή ότι η πραγματική γρήγορη έφοδος άρχισε όταν μπήκαν στην αποτελεσματική ζώνη των περσικών τόξων.
Οι ιστορικοί εξακολουθούν να διαφωνούν
Η συζήτηση δεν έχει κλείσει. Ο ιστορικός Peter Krentz, στο βιβλίο του The Battle of Marathon, υπερασπίζεται σε μεγάλο βαθμό την κυριολεκτική ανάγνωση του Ηροδότου. Υποστηρίζει ότι ο εξοπλισμός των Αθηναίων δεν ήταν κατ’ ανάγκη τόσο βαρύς όσο υπέθεταν παλαιότερες ανακατασκευές και ότι μια γρήγορη προέλαση σχεδόν ενός μιλίου ήταν εφικτή.
Άλλοι μελετητές έχουν θεωρήσει πιθανότερο ότι η πραγματική έντονη έφοδος κάλυψε μόνο το τελευταίο τμήμα της απόστασης — όταν οι Αθηναίοι πλησίασαν αρκετά ώστε να εκτεθούν περισσότερο στα περσικά βέλη. Η ίδια η αρχαία πηγή, πάντως, δεν κάνει αυτή τη διάκριση.
Αυτό είναι και το σημείο όπου πρέπει να χωρίσουμε το βέβαιο από την ανακατασκευή. Βέβαιο είναι τι γράφει ο Ηρόδοτος: οκτώ τουλάχιστον στάδια ανάμεσα στις στρατιές και επίθεση «δρόμῳ». Δεν είναι βέβαιο αν κάθε μέτρο αυτής της απόστασης καλύφθηκε με τον ίδιο ρυθμό, ούτε πώς ακριβώς διατηρήθηκε η παράταξη κατά την κίνηση.
Γιατί να τρέξουν πάνω στους Πέρσες;
Ο Ηρόδοτος δεν εξηγεί ρητά το στρατιωτικό σκεπτικό της επιλογής. Η προφανής υπόθεση είναι ότι η ταχεία προσέγγιση μείωνε τον χρόνο έκθεσης στα περσικά βλήματα. Στη σύγχρονη βιβλιογραφία έχουν προταθεί και άλλες ερμηνείες, μεταξύ των οποίων η ανάγκη να επιβληθεί γρήγορα η μάχη πριν αλλάξουν οι συνθήκες στο περσικό στρατόπεδο.
Δεν έχουμε αρχαιολογικό εύρημα που να μπορεί να μας πει με ποια ταχύτητα κινήθηκαν οι Αθηναίοι εκείνο το πρωί. Ο σημερινός κάμπος μπορεί να μας δείξει την κλίμακα του χώρου, όχι τον ρυθμό της επίθεσης. Γι’ αυτό και το «δρόμῳ» παραμένει μία από εκείνες τις μικρές λέξεις που κρατούν ζωντανή μια μεγάλη ιστορική συζήτηση 2.500 χρόνια αργότερα.
Το πιο ασφαλές συμπέρασμα είναι λοιπόν λιγότερο θεαματικό αλλά πιο ενδιαφέρον: ο Ηρόδοτος ήθελε σαφώς τον αναγνώστη του να φανταστεί τους Αθηναίους να επιτίθενται τρέχοντας. Το αν αυτή η κούρσα άρχισε από ολόκληρη την απόσταση των οκτώ σταδίων ή κορυφώθηκε μόνο στα τελευταία εκατοντάδες μέτρα είναι το κομμάτι που παραμένει ανοιχτό.
Πηγές
Ηρόδοτος, Ιστορίαι 6.112-113 — Perseus Digital Library.
Peter Krentz, The Battle of Marathon, Yale University Press, 2010.
P. J. Rhodes, «The Battle of Marathon and Modern Scholarship», στο Marathon – 2,500 Years, 2013.
N. G. L. Hammond, «The Campaign and the Battle of Marathon», The Journal of Hellenic Studies.
→ Δείτε όλα τα άρθρα της σειράς «Μύθοι & Θρύλοι» της Marathon Press.
