Η Marathon Press έκανε την έρευνά της και παρουσιάζει τους αρχαιολογικούς χώρους του Μαραθώνα που σας καλούν να γνωρίσετε την μοναδική ιστορία τους.
Με αφορμή τις ανακαλύψεις στην Αμφίπολη και την ξαφνική «αρχαιολατρεία» που έχει ενσκήψει σε όλους, ειδήμονες και μη, είναι καιρός να γνωρίσουμε τους πολύ σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους που υπάρχουν δίπλα μας.
Η ευρύτερη περιοχή του Μαραθώνα χαρακτηρίζεται από μια πολιτισμική συνέχεια που ξεκινάει από τους προϊστορικούς χρόνους και φτάνει έως και την ύστερη βυζαντινή περίοδο. Για κάθε ιστορική περίοδο υπάρχει και ένα αντίστοιχο μνημείο σημαντικού αρχαιολογικού ενδιαφέροντος το οποίο μας επιτρέπει να γνωρίσουμε την πορεία που ακολούθησε αυτός ο τόπος ανά τους αιώνες.
Η ονομασία της περιοχής προέρχεται από τον τοπικό ήρωα Μάραθο. Στην αρχαιότητα ιδρύθηκαν στην περιοχή οι πόλεις Προβάλινθος, Οινόη και Τρικόρυθος οι οποίες μαζί με τον Μαραθώνα αποτέλεσαν την Τετράπολη της Αττικής. Κατά την ύστερη βυζαντινή περίοδο και μέχρι τα τέλη του 18ου αιώνα η περιοχή γνώρισε την εγκατάλειψη και χρησιμοποιήθηκε σαν βοσκοτόπι από νομάδες Αρβανιτών κτηνοτρόφων, οι οποίοι αργότερα εποίκισαν ολόκληρη την Ανατολική Αττική, συμπεριλαμβανομένου και του Μαραθώνα, στα τέλη του 13ου αιώνα.
Σ’ αυτούς προστέθηκαν μέτοικοι που εργάσθηκαν στα μεταλλεία σιδήρου του Γραμματικού, αγρότες από τη Θεσσαλία, πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία και Σαρακατσάνοι, δημιουργώντας ένα πολιτιστικό και πολιτισμικό μωσαϊκό. Ας κάνουμε λοιπόν ένα ταξίδι στον χρόνο.
Νεκροταφείο πρωτοελλαδικής εποχής (3200 – 2000 π.Χ.)
Το Νεκροταφείο πρωτοελλαδικής εποχής βρίσκεται στη θέση Τσέπι στους πρόποδες του μικρού βουνού Κοτρώνι και αποτελεί το αρχαιότερο νεκροταφείο της Αττικής, της Στερεάς και της Πελοποννήσου. Πρόκειται για ένα οργανωμένο νεκροταφείο της πρωτοελλαδικής περιόδου (3200-2000 π.Χ.) που εντοπίστηκε και ερευνήθηκε στις αρχές του ‘70 από τον καθηγητή Προϊστορικής Αρχαιολογίας, Σπυρίδωνα Μαρινάτο. Οι τάφοι, που περιείχαν οστά και κτερίσματα (αντικείμενα καθημερινής χρήσης) πολλών νεκρών, παραμένουν ακάλυπτοι, ορατοί και προσιτοί στον επισκέπτη ενώ τα πολυάριθμα ευρήματα είναι τοποθετημένα στις προθήκες 4 & 5 του Μουσείου Μαραθώνα.
Νεκροταφείο της Μεσοελλαδικής περιόδου (2000 – 1300 π.Χ.)
Στην ίδια περιοχή βρίσκεται ένα ακόμη σημαντικό νεκροταφείο της Μεσοελλαδικής περιόδου (2000-1300 π.Χ.) στη θέση Βρανά. Αποτελείται από επτά κτιστούς ταφικούς τύμβους, που περιέχουν κιβωτιόσχημους και λακκοειδείς τάφους. Οι τρεις ταφικοί τύμβοι βρίσκονται σε στεγασμένο χώρο και οι άλλοι τέσσερις έξω από αυτόν.
Μυκηναϊκός θολωτός τάφος στον Βρανά
Σε απόσταση 400 μέτρων από το μεσοελλαδικό νεκροταφείο του Βρανά σώζεται πλήρης θολωτός μυκηναϊκός τάφος εσωτερικού ύψους 7,20 μ., αναστηλωμένος και στεγασμένος. Στο εσωτερικό του βρέθηκαν ένα χρυσό αγγείο και ένα κύπελλο, καθώς επίσης και τάφος με δύο σκελετούς αλόγων σε πλάγια ταφή το 1958. Τα άλογα αυτά προσφέρθηκαν στους νεκρούς, όπως γινόταν στην ηρωική εποχή. Ο θολωτός τάφος του Μαραθώνα είναι μια σπάνια ταφική κατασκευή στην Αττική και χρονολογείται στο 1450-1380 π.Χ. Είχε ερευνηθεί το 1933-1935 από τον καθηγητή Σωτηριάδη, ο οποίος στην έκθεσή του αναφέρει ότι η θόλος ήταν γεμάτη κόκκαλα και κάρβουνα που δείχνουν την τέλεση θυσιών στους νεκρούς του τάφου. Το μνημείο αναστηλώθηκε το 1958.
Το σπήλαιο της Οινόης
Το σπήλαιο της Οινόης χρησιμοποιήθηκε αρχικά ως κατοικία από μια ομάδα αγροτών της Νεολιθικής εποχής. Κατά την εποχή του Χαλκού χρησιμοποιήθηκε ως κατοικία και τόπος ταφής. Έχουν βρεθεί ανθρώπινοι σκελετοί και όστρακα (θραύσματα από αγγεία) που χρονολογούνται στην 5η χιλιετία π.Χ. Τα κεραμικά ευρήματα της σπηλιάς έχουν ίδια χαρακτηριστικά με τα ευρήματα των περιοχών της Ν. Μάκρης, της Βοιωτίας και της Φωκίδας και ανήκουν στον αρχαιότερο νεολιθικό πολιτισμό που ξεκίνησε από την περιοχή της Θεσσαλίας και επεκτάθηκε στις περιοχές που αναφέραμε πιο πάνω. Το σπήλαιο φαίνεται ότι εγκαταλείφθηκε προς το τέλος της προϊστορικής περιόδου και επαναλειτούργησε ως Ιερό του Πανός μετά τον 5ο αιώνα π.Χ. Ο τραγοπόδαρος Παν συνδέθηκε με τη μάχη του Μαραθώνα και εισέπραξε το αντίτιμο της ευγνωμοσύνης για τη βοήθεια που παρέσχε στους Αθηναίους. Σε αυτό το σημείο αξίζει να σημειώσουμε ότι στην περιοχή υπήρχε και ιερό του Ηρακλέους που ήταν ο κατ’ εξοχήν προστάτης-ήρωας του Μαραθώνα. Οι Μαραθώνιοι υπερηφανεύονταν ότι πρώτοι αυτοί εισήγαγαν τη λατρεία του Ηρακλέους στον ελλαδικό χώρο.
Ο Τύμβος των Αθηναίων Μαραθωνομάχων
Ο Τύμβος των Μαραθωνομάχων ή Σωρός, σκέπασε τα αποτεφρωμένα λείψανα των 192 Αθηναίων πολεμιστών που παραδίδεται ότι έχασαν τη ζωή τους στη μάχη με τους Πέρσες και θάφτηκαν στο σημείο όπου έπεσαν. Η καύση και η ταφή των νεκρών στο πεδίο της μάχης υπήρξε η τιμητική προσφορά της πόλης των Αθηνών στους μαχητές της Ελευθερίας. Στο προάυλιο του Τύμβου στέκεται ο ανδριάντας του πολιτικού και στρατηγού Μιλτιάδη, του άνδρα που οδήγησε τους Αθηναίους στην μάχη του Μαραθώνα το 490 π.Χ., ο οποίος κατά πάσα πιθανότητα ενταφιάσθηκε στο πεδίο της μάχης.
Ο Τύμβος των Πλαταιέων
Ένας δεύτερος τύμβος στη γειτονική τοποθεσία Βρανά, ανεσκαμμένος μόνο κατά το ήμισυ, περιλαμβάνει 11 τάφους ανδρών που όλοι χρονολογούνται στον 5ο αιώνα π.Χ. Σύμφωνα με τις ενδείξεις, εκεί είναι θαμμένοι οι Πλαταιείς στρατιώτες της μάχης.
Το τρόπαιο της μάχης
Νοτιοανατολικά του Μαραθώνα, δίπλα στην παλιά εκκλησία της Παναγίας Μεσοσπορίτισσας, βρίσκεται το αντίγραφο του τροπαίου της μάχης (τμήμα του αυθεντικού φυλάσσεται στο μουσείο Μαραθώνα). Στήθηκε το 460 π.Χ. πιθανόν στο σημείο που τάφηκαν ομαδικά οι νεκροί Πέρσες, αφού βρέθηκαν πολλά οστά τοποθετημένα άτακτα. Το αυθεντικό τρόπαιο ήταν κατασκευασμένο από λευκό μάρμαρο και στην κορυφή του υπήρχε ιωνικό κιονόκρανο, στο οποίο στηριζόταν άγαλμα (μάλλον της Νίκης). Σχετικές είναι και οι παρατηρήσεις του Πλάτωνα στο έργο του «Μενέξανος»: «Οι Μαραθωνομάχοι έστησαν πρώτοι τρόπαια για τις νίκες τους εναντίον των βαρβάρων και πρώτοι έδειξαν και δίδαξαν και στους άλλους Έλληνες ότι δεν είναι ανίκητη η δύναμη των Περσών αλλά οσοδήποτε πλήθος ανθρώπων και οσοσδήποτε πλούτος υποτάσσεται στην ενάρετη ανδρεία.»
Αρχαιολογικός χώρος Ραμνούντος
Στην περιοχή του Γραμματικού εκτείνεται ο αρχαιολογικός χώρος Ραμνούς. Ήταν ο δήμος της Ατλαντίδος φυλής και στην περιφέρειά του περιλαμβανόταν εκτός από τα δασωμένα βουνά και μια εύφορη μικρή πεδιάδα που σήμερα ονομάζεται Λιμικό και που το νότιο τμήμα της φτάνει στο Κάτω Σούλι. Από το πλήθος των αρχαίων δήμων της Αττικής είναι ο καλύτερα διατηρημένος. Έχουν αποκαλυφθεί δύο ιερά. Το ιερό της αυστηρής θεάς Νέμεσης, συνδεδεμένο με τα μεγαλύτερα ονόματα της κλασικής τέχνης του Φειδία και του Αγορακρίτου, και το ιερό του ιαματικού θεού Αμφιαράου. Με τις ανασκαφές που άρχισαν εκ νέου το 1975 έγινε δυνατό να σωθούν επιπλέον το παραθαλάσσιο φρούριο, οχυρό της Αθήνας για μεγάλες χρονικές περιόδους, ταφικά μνημεία και οικίες καθώς και να ανασυγκροτηθεί ο θριγκός του μεγάλου ναού και η βάση του αγάλματος της Νεμέσεως.
Το Πύθιο της Οινόης
Στην περιοχή λατρευόταν ο Απόλλων όπως μας πληροφορεί απόσπασμα του Φιλοχώρου που αναφέρει την ύπαρξη Πυθίου στην Οινόη και Δηλίου στον Μαραθώνα. Στα δυο αυτά ιερά προσφέρονταν θυσίες πριν από την αποστολή της θεωρίας, που ξεκινούσε για τους Δελφούς και τη Δήλο από το Πύθιο και το Δήλιο αντίστοιχα. Πολύ κοντά στον μεσαιωνικό πύργο της Οινόης ερευνήθηκε το 1972 από τον Σπ. Μαρινάτο μεγάλο οικοδόμημα, αποτελούμενο από ορθογώνιο περιστύλιο διαστάσεων 13,6 x 17,3 μέτρων. Η ατελής ανασκαφή δεν επιτρέπει τη συναγωγή ασφαλών συμπερασμάτων. Θεωρείται πιθανώς εγκοιμητήριο και συσχετίζεται με το Πύθιο
Η Μπρεξίζα και το Αιγυπτιακό ιερό
Πρόκειται για το αιγυπτιακό ιερό που ίδρυσε ο Ηρώδης ο Αττικός, μεγάλος γαιοκτήμονας της περιοχής, τον 2ο αιώνα μ.Χ. στην περιοχή Μικρό Έλος, στον δήμο της αρχαίας Προβαλίνθου. Ο εντοπισμός του είχε γίνει τυχαία το 1968, κατά την ανέγερση παρακειμένου ξενοδοχείου, όταν μπουλντόζες έφεραν στο φως δύο υπερμεγέθη, αιγυπτιάζοντα αγάλματα, που παριστάνουν τον Όσιρι και την Ίσιδα και τα οποία σήμερα εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Μαραθώνος. Η ανασκαφή που ακολούθησε έφερε στο φως ένα, μοναδικό για τον ελληνικό χώρο, κτιριακό συγκρότημα, το οποίο είχε ανεγερθεί στη ρωμαϊκή εποχή προς τιμήν αιγυπτιακών θεοτήτων που είχαν προστεθεί στο ελληνικό πάνθεον. Δίπλα στο ιερό αποκαλύφθηκε ένα βαλανείο (ρωμαϊκό λουτρό) μεγάλης πολυτέλειας. Ημιτελής έχει απομείνει η ανασκαφή μιας πισίνας-ιχθυοτροφείου, που δε βρίσκεται όμοιά της στην Ελλάδα.
Μεσαιωνικός πύργος στην Οινόη
Κοντά στο Πύθιο του θεού Απόλλωνα δεσπόζει ο επιβλητικός μεσαιωνικός πύργος, που λέγεται ότι ήταν εξοχική κατοικία της οικογένειας Δελαρός. Χτίστηκε στα μέσα του 12ου αιώνα μ.Χ. από τον Όθωνα Δελαρός, ιδρυτή του ελληνικού κλάδου του ομώνυμου οίκου ευγενών της Βουργουνδίας. Βορειοδυτικά της Οινόης σώζεται η λεγόμενη «Μάντρα της Γριάς», ενας περίβολος διαμέτρου 3.300 μέτρων, που περιέκλειε το αγρόκτημα που είχε προσφέρει ο Ηρώδης στη γυναίκα του, Ρηγίλλα. Μέσα σ’ αυτό υπήρχαν οικήματα, εγκαταστάσεις και πιθανότητα η έπαυλή του.
