Δύο κόσμοι σε σύγκρουση: Προοπτική και δυνατές απαντήσεις
Του Δημήτρη Ντάνη*
Η σύγχρονη εποχή χαρακτηρίζεται από μια βαθιά αντίφαση: η επιστημονική και τεχνολογική πρόοδος επιταχύνεται με πρωτοφανή ρυθμό, ενώ οι κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές δομές εξελίσσονται αντίστροφα. Αυτή η ασυμμετρία δημιουργεί ΤΟ κεντρικό ερώτημα του 21ου αιώνα: πώς μπορεί η ανθρωπότητα να αξιοποιήσει τη γνώση χωρίς να ενισχύει τις ανισότητες που ήδη καλπάζουν;
Η επιστήμη αποτελεί πρωτίστως μια δομή γνώσης. Στόχος της είναι η κατανόηση του κόσμου μέσω παρατήρησης, πειράματος και λογικής. Έχει οδηγήσει σε εντυπωσιακά επιτεύγματα: στην ιατρική, στην τεχνολογία, στην επικοινωνία, στη δυνατότητα κατανόησης του σύμπαντος, σε τέτοιο βαθμό που τα προηγούμενα χρόνια ήταν αδιανόητο. Παράλληλα, η Τεχνητή Νοημοσύνη ενισχύει ακόμη περισσότερο την ανθρώπινη ικανότητα ανάλυσης και δημιουργίας, λειτουργώντας παράλληλα ως γνωστικός πολλαπλασιαστής της επιστημονικής ισχύος του ανθρώπου στην προσπάθειά του να κατανοήσει την ολότητα του κόσμου.
Ωστόσο, η οικονομική και πολιτική οργάνωση δεν έχουν εξελιχθεί με τον ίδιο ρυθμό. Ο παγκόσμιος πλούτος και η τεχνολογία τείνουν να συγκεντρώνονται σε ολοένα και μικρότερο αριθμό ατόμων, γεγονός που εντείνει τις κοινωνικές ανισότητες και δημιουργεί ερωτήματα για τη δικαιοσύνη και τη βιωσιμότητα του παγκόσμιου κοινωνικού συστήματος. Έτσι, δημιουργείται ένα παράδοξο: ενώ η ανθρωπότητα αποκτά ολοένα και περισσότερη ικανότητα να παράγει πλούτο και γνώση, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι διαθέτει την πολιτική βούληση για τη δίκαιη κατανομή αυτού του παραγόμενου πλούτου.
Με μια μεγαλειώδη φαντασίωση της έννοιας της Ελευθερίας, δύναται σήμερα το 1% των ανθρώπων να κατέχει το 70% του πλούτου του κόσμου όλου. Όπου αυτός ο πλούτος προβλέπεται στην επόμενη διετία να αυξηθεί κατά 40%, ο οποίος θα επιμεριστεί ξανά σε αυτό το 1%. Με μια ακραία διαστρέβλωση της έννοιας της Δημοκρατίας δύναται σήμερα ένα άτομο, ΕΝΑ, να κατέχει τον ίδιο πλούτο με αυτόν της Ελλάδας. Με άλλα λόγια, μια πολύ μικρή ομάδα ανθρώπων κατέχει τεράστιο μερίδιο του παγκόσμιου πλούτου, γεγονός που έχει επιπτώσεις όχι μόνο στην οικονομία, αλλά εν δυνάμει στην ίδια τη Δημοκρατία.
Ποτέ άλλοτε, ΠΟΤΕ, τόσο λίγοι άνθρωποι δεν κατείχαν τόσο πολύ πλούτο.
Η αντίθεση αυτή δεν είναι απλώς οικονομική· είναι βαθιά πολιτική. Η επιστήμη απαντά στο «τι μπορούμε να κάνουμε», αλλά όχι στο «τι πρέπει να κάνουμε». Για το δεύτερο απαιτούνται αξίες, θεσμοί και πολιτικές επιλογές. Εδώ, οφείλει να ενεργοποιηθεί δυναμικά η πολιτική σκέψη, η οποία πρέπει να ορίσει ξανά το νόημα της Δικαιοσύνης, της Ελευθερίας, της Δημοκρατίας και του Κοινού Αγαθού. Οφείλουμε, να επανεφεύρουμε το Αριστοτελικό Πολιτικό Όν, το οποίο έχουμε απεμπολήσει.
Ιστορικά, η ανθρώπινη πρόοδος υπήρξε αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης μεταξύ επιστημονικής γνώσης και κοινωνικών θεσμών. Ωστόσο, σε κάθε μεγάλη τεχνολογική επανάσταση παρατηρείται μια χρονική υστέρηση των θεσμών σε σχέση με τις νέες δυνατότητες που δημιουργούνται. Αυτό οδηγεί σε εντάσεις, ανισότητες και συγκρούσεις.
Τι κάναμε, για παράδειγμα, την Πυρηνική Ενέργεια; Μια ακόμη καταπληκτική δημιουργία του ανθρώπινου πνεύματος;
Την πήραμε, την εμπλουτίσαμε και την κάναμε όπλα, αντί να λύσουμε δια παντός το ενεργειακό πρόβλημα όλης της Γης.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη καθιστά αυτή την ένταση ακόμη πιο έντονη. Από τη μια πλευρά, μπορεί να αυξήσει εκθετικά την παραγωγικότητα και να απελευθερώσει τον άνθρωπο από πολλές μορφές εργασίας. Από την άλλη, υπάρχει ο άμεσος κίνδυνος η ωφέλεια αυτής της προόδου να συγκεντρωθεί σε περιορισμένα οικονομικά κέντρα, διευρύνοντας τις ανισότητες.
Με ποιο δικαίωμα, τον τεράστιο επιστημονικό καρπό της Τ.Ν. που δημιούργησαν χιλιάδες επιστήμονες ανά τον κόσμο, με την συντονισμένη εμπλοκή πολλών διακριτών επιστημονικών πεδίων (των Μαθηματικών, της Πληροφορικής, της Φυσικής, της Φιλοσοφίας, της Ψυχολογίας, της Νευροεπιστήμης, της Βιολογίας, της Γλωσσολογίας, της Μηχανικής) τον καρπώνονται σήμερα, μερικές δεκάδες άτομα;
Να παίρνουν με το έτσι θέλω τα πνευματικά δικαιώματα της επιστημονικής κοινότητας – τα οποία είναι πανανθρώπινη περιουσία, και να δημιουργούν απίστευτα υπερκέρδη για τον εαυτό τους, τόσο μεγάλα κέρδη που να μην αρκούν οι λέξεις εκατομμυριούχος και δισεκατομμυριούχος για να τους ορίσουμε αλλά να βρίσκουμε νέα λέξη και να τους λέμε υπερπλούσιους.
Η κεντρική πρόκληση της εποχής δεν είναι απλώς η επιστημονική πρόοδος, αλλά η ανάπτυξη μιας αντίστοιχης κοινωνικής και ηθικής ωριμότητας. Η πρόοδος είναι ένας διαρκής αγώνας ανάμεσα στην ταχύτητα της τεχνολογικής εξέλιξης και στην ικανότητα των κοινωνιών να τη μετατρέπουν σε δίκαιη και βιώσιμη ανθρώπινη εμπειρία.
Κανένα ζώο στο ζωικό βασίλειο, όσο άγριο και να είναι, δεν συσσωρεύει τροφή περισσότερη από αυτή που μπορεί να καταναλώσει, άντε να μαζέψει για να ξεχειμωνιασει.
Σε τελική ανάλυση, το ερώτημα δεν είναι μόνο πόσα μπορεί να γνωρίσει ή να δημιουργήσει ο άνθρωπος, αλλά τι είδους πολιτισμό επιλέγει να οικοδομήσει με αυτή τη γνώση. Και ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση του σύγχρονου κόσμου να είναι ακριβώς αυτή: η μετατροπή της αυξανόμενης ισχύος της επιστήμης σε μια πιο ισορροπημένη, δίκαιη και βαθιά ανθρώπινη κοινωνία.
Έχουμε δημιουργήσει τον ηλεκτρισμό, τις τηλεπικοινωνίες, έχουμε πάει στο διάστημα, έχουμε περπατήσει στη Σελήνη, έχουμε χαρτογραφήσει το Σύμπαν, έχουμε διασπάσει το άτομο, έχουμε κάνει μηχανές να μιλούν και να σκέφτονται, όμως δεν έχουμε λύσει κάτι που φαντάζει εύκολο: τη διανομή του πλούτου.
Μέχρι να λυθεί αυτό το παράδοξο δυσεπίλυτο, αυτή η στρέβλωση της εποχής, εμείς είμαστε εδώ. Με ανιδιοτέλεια και με αλληλεγγύη, συνεχίζουμε να προσφέρουμε στο μέτρο των δυνάμεών μας ώστε να αμβλυνθούν οι δυσκολίες των νέων μαθητών στην πρόσβαση της γνώσης.
*Ο Δημήτρης Ντάνης είναι καθηγητής Μαθηματικών Κατεύθυνσης Γ’ Λυκείου στο Κοινωνικό Φροντιστήριο Νέας Μάκρης από το 2012
