Πόσες ιστορίες μπορούν να κρύβουν τα μικρά ξωκλήσια του Μαραθώνα;
Πολύ περισσότερες από όσες θα περίμενε κανείς.
Μια πολυετής λαογραφική έρευνα σε έξι οικισμούς της περιοχής κατέγραψε 45 χώρους λατρείας και έναν ολόκληρο κόσμο προφορικών αφηγήσεων που εξακολουθεί να υπάρχει παράλληλα με τον σύγχρονο Μαραθώνα.
Πρόκειται για τη διδακτορική διατριβή της Χρυσάνθης Βυργιώτη στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, με αντικείμενο τη λαϊκή θρησκευτική συμπεριφορά στις κοινότητες του Μαραθώνα. Η εργασία ολοκληρώθηκε το 2024 και βασίστηκε σε επιτόπια έρευνα που πραγματοποιήθηκε, με διακοπές, από το 2013 έως το 2017.
Από το Καλέντζι μέχρι την παραλία του Μαραθώνα
Η ερευνήτρια δεν περιορίστηκε σε μία εκκλησία ή έναν οικισμό.
Η έρευνα κάλυψε 28 τετραγωνικά χιλιόμετρα και πραγματοποιήθηκε σε Καλέντζι, Μαραθώνα, Άνω Σούλι, Κάτω Σούλι, Βρανά και Τύμβο – παραλία Μαραθώνα. Συνολικά εξετάστηκαν 45 ενορίες και εξωκλήσια, κυρίως τις ημέρες κατά τις οποίες πραγματοποιούνταν οι γιορτές τους.
Το ενδιαφέρον δεν περιορίστηκε στα ίδια τα κτίσματα.
Η έρευνα εξέτασε πώς οι κάτοικοι συνδέονται με αυτούς τους χώρους, πώς διατηρούν έθιμα και, κυρίως, ποιες ιστορίες εξακολουθούν να μεταδίδονται προφορικά.
Από αυτή την καταγραφή προέκυψε ένα εξαιρετικά πλούσιο αφηγηματικό υλικό.
Όνειρα, θρύλοι και όσα διηγούνται ακόμη οι κάτοικοι
Οι αφηγήσεις που συγκεντρώθηκαν περιλαμβάνουν διαφορετικές κατηγορίες της λαϊκής παράδοσης: θρύλους, δοξασίες, προσωπικές υπερφυσικές εμπειρίες, όνειρα και ιστορικές παραδόσεις.
Και αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο.
Δεν πρόκειται αποκλειστικά για ιστορίες που ένας λαογράφος βρήκε σε βιβλία του 19ου αιώνα. Η έρευνα έγινε στον σημερινό Μαραθώνα και μελέτησε σύγχρονη λαϊκή θρησκευτική συμπεριφορά, καταγράφοντας παραδόσεις όπως επιβιώνουν μέσα στις ίδιες τις τοπικές κοινότητες.
Ορισμένα από τα έθιμα παραμένουν μάλιστα ορατά μέχρι σήμερα. Στο Άνω Σούλι, για παράδειγμα, ο τοπικός πολιτιστικός σύλλογος διοργάνωσε και το 2026 τη Γιορτή του Κλήδονα, συνεχίζοντας μια παράδοση που συνδέεται με μία από τις χαρακτηριστικότερες λαϊκές τελετουργίες του ελληνικού καλοκαιριού.
Ένας διαφορετικός χάρτης του Μαραθώνα
Αν κοιτάξει κανείς έναν συνηθισμένο χάρτη της περιοχής, θα δει δρόμους, οικισμούς, παραλίες και αρχαιολογικούς χώρους.
Ο λαογραφικός χάρτης είναι διαφορετικός.
Ένα μικρό ξωκλήσι μπορεί να συνδέεται με ένα πανηγύρι. Ένας άγιος με μια οικογενειακή παράδοση. Ένας συγκεκριμένος τόπος με μια αφήγηση που περνούσε επί χρόνια από στόμα σε στόμα.
Και αυτό ακριβώς κάνει την έρευνα πολύτιμη: καταγράφει έναν κόσμο που είναι εύκολο να χαθεί καθώς αλλάζουν οι γενιές και οι παλιότεροι κάτοικοι φεύγουν.
Η πλήρης διατριβή βρίσκεται στο Εθνικό Αρχείο Διδακτορικών Διατριβών και αποτελεί ουσιαστικά μια δεξαμενή τοπικής ιστορίας για τον Μαραθώνα.
Μέσα στις εκατοντάδες σελίδες της βρίσκονται οι ιστορίες πίσω από τους αριθμούς.
Και αυτές αξίζει να ειπωθούν μία προς μία.
