Η Αθήνα των αρχών της δεκαετίας του 1920 είχε ένα πρόβλημα που δεν μπορούσε πλέον να αναβάλει.
Δεν είχε αρκετό νερό.
Η πρωτεύουσα μεγάλωνε με εκρηκτικούς ρυθμούς και η άφιξη δεκάδων χιλιάδων προσφύγων μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή έκανε την κατάσταση ακόμη πιο πιεστική. Τα παλιά υδραγωγεία και οι διαθέσιμες πηγές δεν μπορούσαν πλέον να καλύψουν με ασφάλεια τις ανάγκες της Αθήνας και του Πειραιά.
Η λύση που επιλέχθηκε βρισκόταν δεκάδες χιλιόμετρα μακριά.
Στον Μαραθώνα.
Εκεί, μέσα σε μια κοιλάδα από την οποία περνούσε ο Χάραδρος, θα κατασκευαζόταν ένα φράγμα αρκετά μεγάλο ώστε να δημιουργήσει μια τεχνητή λίμνη και να εξασφαλίσει για δεκαετίες το νερό της πρωτεύουσας.
Η Αθήνα έψαχνε νερό – Ο Μαραθώνας έγινε η λύση
Το 1923 η αμερικανική Ulen & Company επιλέχθηκε για την κατασκευή του νέου συστήματος ύδρευσης και τον Δεκέμβριο του 1924 υπογράφηκε η σχετική σύμβαση με το ελληνικό Δημόσιο και την Τράπεζα Αθηνών. Το έργο δεν περιλάμβανε μόνο το φράγμα, αλλά ένα ολόκληρο σύστημα μεταφοράς και επεξεργασίας νερού.
Οι εργασίες στο φράγμα άρχισαν τον Οκτώβριο του 1926.
Για τα δεδομένα της Ελλάδας της εποχής, το εργοτάξιο ήταν τεράστιο. Εκατοντάδες άνθρωποι εργάστηκαν εκεί, ενώ δίπλα στο έργο δημιουργήθηκαν εγκαταστάσεις και κτίρια για τη στέγαση και την εξυπηρέτηση του προσωπικού. Κάποια από αυτά τα πέτρινα κτίρια εξακολουθούν να υπάρχουν και σήμερα.
Τρία χρόνια αργότερα, τον Οκτώβριο του 1929, το φράγμα είχε ολοκληρωθεί.
Μια κοιλάδα έγινε λίμνη
Με το κλείσιμο του Χάραδρου δημιουργήθηκε η σημερινή Λίμνη του Μαραθώνα.
Το νερό άρχισε να καταλαμβάνει σταδιακά την κοιλάδα πίσω από το φράγμα, δημιουργώντας έναν τεχνητό ταμιευτήρα χωρητικότητας περίπου 41 εκατομμυρίων κυβικών μέτρων.
Το ίδιο το φράγμα έχει ύψος περίπου 54 μέτρα και μήκος 285 μέτρα. Για χρόνια αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα τεχνικά έργα που είχαν κατασκευαστεί στην Ελλάδα.
Όμως εκείνο που το κάνει πραγματικά ξεχωριστό δεν φαίνεται από μακριά.
Το φράγμα ντύθηκε με το μάρμαρο του Παρθενώνα
Η εξωτερική επιφάνεια του φράγματος επενδύθηκε με λευκό πεντελικό μάρμαρο, από το ίδιο βουνό που έδωσε το υλικό για τον Παρθενώνα.
Σύμφωνα με την ΕΥΔΑΠ, είναι το μοναδικό φράγμα στον κόσμο που έχει επενδυθεί εξωτερικά με πεντελικό μάρμαρο.
Η επιλογή δεν ήταν τυχαία.
Οι δημιουργοί του έργου ήθελαν ένα σύγχρονο τεχνικό επίτευγμα να συνδεθεί συμβολικά με την αρχαία Αθήνα και με τον ίδιο τον Μαραθώνα.
Γι’ αυτό και στη βάση του φράγματος κατασκευάστηκε ένα μικρό ναόσχημο μνημείο, αντίγραφο του Θησαυρού των Αθηναίων στους Δελφούς, προς τιμήν της νίκης στη Μάχη του Μαραθώνα.
Το νερό έπρεπε ακόμη να φτάσει στην Αθήνα
Η δημιουργία της λίμνης ήταν μόνο το πρώτο μισό της δουλειάς.
Το νερό έπρεπε να μεταφερθεί στην πρωτεύουσα.
Για αυτό κατασκευάστηκε η σήραγγα Μπογιατίου, μήκους περίπου 13,4 χιλιομέτρων, μέσω της οποίας το νερό έφτανε στις νέες εγκαταστάσεις επεξεργασίας στο Γαλάτσι και από εκεί στο δίκτυο της Αθήνας και του Πειραιά.
Το συνολικό έργο – φράγμα, λίμνη, σήραγγα, εγκαταστάσεις επεξεργασίας και δίκτυο – αποτέλεσε την πρώτη πραγματικά σύγχρονη ολοκληρωμένη λύση για την ύδρευση της πρωτεύουσας.
Για δεκαετίες, η Αθήνα εξαρτιόταν σχεδόν αποκλειστικά από αυτό.
Η Λίμνη του Μαραθώνα παρέμεινε η μοναδική βασική πηγή υδροδότησης της Αθήνας μέχρι το 1959, όταν οι ανάγκες της πόλης ανάγκασαν το κράτος να αναζητήσει και νέες πηγές νερού.
Υπάρχει ακόμη το φιλμ της κατασκευής
Και υπάρχει κάτι ακόμη που κάνει την ιστορία ξεχωριστή.
Η Ulen είχε κινηματογραφήσει την κατασκευή του έργου σε φιλμ 35 χιλιοστών.
Το υλικό έμεινε επί δεκαετίες στα αρχεία της εταιρείας ύδρευσης και αργότερα διασώθηκε και αποκαταστάθηκε από την ΕΥΔΑΠ. Περιλαμβάνει εικόνες από την κατασκευή του φράγματος, της σήραγγας Μπογιατίου, των εγκαταστάσεων στο Γαλάτσι και του δικτύου ύδρευσης της Αθήνας και του Πειραιά.
Έτσι μπορούμε σήμερα να δούμε όχι μια αναπαράσταση, αλλά τους ανθρώπους που πραγματικά κατασκεύασαν το έργο πριν από έναν αιώνα.
Το έργο που άλλαξε δύο τόπους
Για την Αθήνα, το φράγμα σήμαινε νερό.
Για τον Μαραθώνα, σήμαινε κάτι διαφορετικό.
Μια φυσική κοιλάδα μετατράπηκε σε τεχνητή λίμνη και ένα τεράστιο έργο υποδομής έγινε μόνιμο κομμάτι του τοπίου.
Σήμερα η Λίμνη του Μαραθώνα μοιάζει σαν να βρισκόταν πάντα εκεί.
Δεν βρισκόταν.
Δημιουργήθηκε επειδή, πριν από περίπου έναν αιώνα, η Αθήνα είχε αρχίσει να ξεμένει από νερό.
Και η λύση βρέθηκε στον Μαραθώνα.
