Στον Ραμνούντα, η Ωραία Ελένη είχε διαφορετική μητέρα από εκείνη που γνωρίζουμε από τη σχολική εκδοχή του μύθου. Ο Παυσανίας γράφει ότι οι Έλληνες της περιοχής θεωρούσαν μητέρα της τη Νέμεση και όχι τη Λήδα. Η Λήδα, στην παράδοση αυτή, ήταν εκείνη που την ανέθρεψε.
Η λεπτομέρεια δεν εμφανίζεται τυχαία. Ο περιηγητής τη συνδέει άμεσα με το περίφημο άγαλμα της Νέμεσης στον Ραμνούντα και κυρίως με την ανάγλυφη βάση του, όπου η Ελένη παρουσιαζόταν να οδηγείται προς τη θεά από τη Λήδα.
Τι γράφει ο Παυσανίας
Ο Παυσανίας επισκέφθηκε τον Ραμνούντα τον 2ο αιώνα μ.Χ. Περιγράφοντας το μεγάλο λατρευτικό άγαλμα της Νέμεσης, σταματά πρώτα σε μια λεπτομέρεια της τοπικής μυθολογίας: «οἱ Ἕλληνες» έλεγαν ότι η Νέμεση ήταν μητέρα της Ελένης, ενώ η Λήδα τη θήλασε και την ανέθρεψε.
Για πατέρα της Ελένης, προσθέτει, θεωρούσαν τον Δία. Η αφήγηση επομένως δεν αλλάζει μόνο το όνομα της μητέρας· συνδέει την πιο διάσημη γυναίκα του Τρωικού κύκλου με τη θεότητα που λατρευόταν ακριβώς σε αυτό το σημείο της βορειοανατολικής Αττικής.
Η ιστορία ήταν σκαλισμένη στη βάση του αγάλματος
Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι ο Παυσανίας δεν παραδίδει απλώς έναν προφορικό μύθο. Περιγράφει και την εικόνα που έβλεπε ο ίδιος στη βάση του αγάλματος της Νέμεσης. Εκεί, γράφει, η Λήδα οδηγούσε την Ελένη προς τη Νέμεση. Δίπλα τους υπήρχαν ο Τυνδάρεως και άλλα πρόσωπα του μυθολογικού κύκλου της Ελένης.
Με άλλα λόγια, στον Ραμνούντα η διαφορετική γενεαλογία της Ελένης είχε γίνει δημόσια εικόνα μέσα στο ίδιο το ιερό. Δεν ήταν απαραίτητα η μοναδική εκδοχή που γνώριζαν οι αρχαίοι· ήταν όμως μια παράδοση αρκετά ισχυρή ώστε να ενσωματωθεί στο σημαντικότερο λατρευτικό μνημείο του τόπου.
Τι επιβεβαιώνει η αρχαιολογία
Η αρχαιολογία δεν μπορεί φυσικά να αποδείξει ποια ήταν η «μητέρα» ενός μυθολογικού προσώπου. Επιβεβαιώνει όμως ότι ο Ραμνούς διέθετε ένα από τα σημαντικότερα ιερά της Νέμεσης στον ελληνικό κόσμο.
Το Υπουργείο Πολιτισμού αναφέρει ότι στον νέο, μεγαλύτερο ναό της θεάς φυλασσόταν το περίφημο λατρευτικό άγαλμα, έργο του Αγοράκριτου, μαθητή του Φειδία. Στον χώρο έχουν αποκατασταθεί τμήματα της βάσης του αγάλματος, ενώ οι ανασκαφές έχουν αποκαλύψει τον οχυρωμένο δήμο, τα ιερά και την ταφική οδό.
Η ιστορία της Ελένης, λοιπόν, δεν αποδεικνύεται αρχαιολογικά. Αποδεικνύεται όμως ότι οι αρχαίοι κάτοικοι του Ραμνούντα είχαν δημιουργήσει ένα λατρευτικό περιβάλλον στο οποίο η Νέμεση ήταν κάτι πολύ περισσότερο από μια αφηρημένη θεότητα της «τιμωρίας».
Μια Ελένη διαφορετική από εκείνη που ξέρουμε
Σήμερα, όταν σκεφτόμαστε την Ελένη, η Λήδα θεωρείται σχεδόν αυτονόητα μητέρα της. Η αρχαία μυθολογία όμως δεν λειτουργούσε με μία ενιαία και αμετάβλητη εκδοχή. Οι τοπικές λατρείες μπορούσαν να διατηρούν διαφορετικές γενεαλογίες και να τις συνδέουν με τα δικά τους ιερά.
Στον Ραμνούντα, η Νέμεση δεν ήταν απλώς η θεά που τιμωρεί την ύβρη. Ήταν, κατά την παράδοση που είδε και κατέγραψε ο Παυσανίας, η μητέρα της ίδιας της Ελένης — και αυτή η σχέση βρισκόταν σκαλισμένη πάνω στο μνημείο που έβλεπαν οι επισκέπτες του ιερού.
→ Δείτε όλα τα άρθρα της σειράς «Μύθοι & Θρύλοι» της Marathon Press.
