Αρχαιολογικός χώρος στο Πλάσι Μαραθώνα - Πανεπιστημιακή ανασκαφή ΕΚΠΑ
Γενική αεροφωτογραφία της ανασκαφής και της ευρύτερης περιοχής
του ΒΑΣΙΛΗ ΛΟΥΙΖΟΥ

Είναι δυστυχώς πολύ συχνό το φαινόμενο να δείχνουμε ασέβεια στο μέρος που μας φιλοξενεί και όπου μεγαλώσαμε, γεμίσαμε εμπειρίες και μεγαλώνουμε την επόμενη γενιά. Στην περίπτωσή μας, έχουμε μείνει με την εντύπωση ότι στην Ιστορία του Μαραθώνα κυριαρχεί η περίφημα Μάχη και η διεξαγωγή του αρχαίου Μαραθωνίου Αγωνίσματος.

Ο αρχαιολογικός χώρος στο Πλάσι, 150 μέτρα από τον παραλιακό πεζόδρομο στην Παραλία Μαραθώνα, ωστόσο, έρχεται να μας θυμίσει ότι ο Μαραθώνας υπήρχε και αναπτυσσόταν από το 3.300 π.Χ. ή -για να αντιληφθείτε πόσο παλιά- 3.000 περίπου χρόνια πριν τη Μάχη.

Το σημαντικότερο όλων, δε, είναι ότι ο αρχαιολογικός αυτός χώρος ξεχωριστής σημασίας είναι ανοικτός για το κοινό κάθε χρόνο, αμέσως μετά το Πάσχα και μέχρι τα μέσα Ιουνίου, με τους αρχαιολόγους μάλιστα να δηλώνουν στη MP πρόθυμοι να μεταφέρουν γνώση στον εκάστοτε επισκέπτη. Πολύ μεγάλη υπόθεση…

Στο αφιέρωμα της MP που ακολουθεί μπορείτε να μάθετε από… πρώτο χέρι τι εστί Πλάσι. Να ενημερωθείτε για τα πάντα, ακριβώς όπως μας τα εξήγησαν κατ’ ιδίαν οι καθηγητές του ΕΚΠΑ κκ. Γιώργος Βαβουρανάκης, Γιάννης Παπαδάτος και Μαρλέν Μούλιου.

Βαβουρανάκης: Τόπος μνήμης στενά συνυφασμένος με τον Μαραθώνα

«Η ανακάλυψη και οι πρώτες έρευνες στον χώρο πραγματοποιήθηκαν το 1969 από τον Σπυρίδωνα Μαρινάτο και τον Ευθύμιο Μαστροκώστα. Οι ανασκαφές δεν ολοκληρώθηκαν, ωστόσο ο Μαρινάτος φρόντισε να απαλλοτριωθούν 18 στρέμματα αρχαιολογικού χώρου. Το 2014 οι ανασκαφές άρχισαν εκ νέου, αυτή τη φορά από τον Τομέα Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, αποτελώντας μάλιστα την Πανεπιστημιακή Ανασκαφή του Τομέα, στην οποία εκπαιδεύονται υποχρεωτικά όλοι οι φοιτητές της κατεύθυνσης Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης.»

Με αυτά τα λόγια μάς υποδέχθηκε ο κ. Γιώργος Βαβουρανάκης, Αν. Καθηγητής Προϊστορικής Αρχαιολογίας ΕΚΠΑ, και συνέχισε: «Ήδη, από τα λίγα γνωστά διαθέσιμα στοιχεία από τις δημοσιεύσεις των παλαιών ανασκαφών, ήταν φανερό ότι το Πλάσι αποτέλεσε διαχρονικά το επίκεντρο ανθρώπινης δραστηριότητας στην περιοχή, ένας τόπος σημαντικός, με αλλεπάλληλα στρώματα μνήμης, ο οποίος ήταν παράλληλα στενά συνυφασμένος με την ιστορία του Μαραθώνα: όχι μόνο με τη διάσημη μεγάλη Μάχη, αλλά και με πτυχές πολύ λιγότερο γνωστές, όπως τα σπίτια, οι τάφοι και τα ιερά προγόνων και ηρώων, για σχεδόν τέσσερις χιλιετίες.»

Αρχαιολογικός χώρος στο Πλάσι Μαραθώνα - Πανεπιστημιακή ανασκαφή ΕΚΠΑ
Φοιτητές αρχαιολογίας εκπαιδεύονται στη σχεδίαση τοίχων

Παπαδάτος: Οι τρεις στόχοι της ανασκαφής

Η ενδιαφέρουσα κουβέντα συνεχίστηκε με τον κ. Γιάννη Παπαδάτο, Αν. Καθηγητή Προϊστορικής Αρχαιολογίας ΕΚΠΑ: «Η ανασκαφή έχει τρεις στόχους: Ο πρώτος αφορά στην εκπαίδευση των φοιτητών και μελλοντικών αρχαιολόγων, καθώς το Πλάσι παρουσιάζει μεγάλο αριθμό πλεονεκτημάτων: Είναι χώρος εύκολα προσβάσιμος από την Αθήνα, είναι ήδη απαλλοτριωμένος και λόγω της μακραίωνης χρήσης του και των πολλαπλών ανθρώπινων δραστηριοτήτων έχει αρχαία κατάλοιπα που μπορούν να καλύψουν τα ερευνητικά ενδιαφέροντα όλων των φοιτητών. Οι φοιτητές εκπαιδεύονται στην πράξη σε όλα τα στάδια της ανασκαφικής διαδικασίας, δηλαδή σκάβουν, εντοπίζουν και συλλέγουν τα ευρήματα, σχεδιάζουν, παίρνουν μετρήσεις, πλένουν και μελετούν την κεραμική και συγχρόνως συμμετέχουν στην καταγραφή και την τεκμηρίωση της πορείας της ανασκαφής.

Το Πλάσι, ως πανεπιστημιακή ανασκαφή του ΕΚΠΑ αποτελεί ουσιαστικά το χώρο εκπαίδευσης πολλών μελλοντικών αρχαιολόγων της χώρας μας. Επιπλέον, η εκπαίδευση δεν αφορά μόνο στους προπτυχιακούς, αλλά και στους μεταπτυχιακούς και υποψήφιους διδάκτορες που συμμετέχουν στην ανασκαφική ομάδα ως επικεφαλής ανασκαφικών τομών και εκπαιδευτές των φοιτητών μας.

Ο δεύτερος στόχος είναι ο κατ’ εξοχήν επιστημονικός και ερευνητικός, η αρχαιολογική έρευνα. Και σε αυτό το επίπεδο, από τα πρώτα χρόνια η ανασκαφή απέδωσε πολύ ενδιαφέροντα και σημαντικά ευρήματα, τα οποία προσθέτουν πληροφορίες και σε μερικές περιπτώσεις αλλάζουν όσα πιστεύαμε ως τώρα όχι μόνο για την περιοχή του Μαραθώνα, αλλά και ευρύτερα για το χώρο του νότιου Αιγαίου. Και θα πρέπει να σημειωθεί ότι αυτά τα νέα στοιχεία προέρχονται από έναν τόπο ιδιαίτερο και ιστορικά φορτισμένο, όπως ο Μαραθώνας και αφορούν τόσο στην εποχή της μεγάλης Μάχης όσο και σε προγενέστερες και μεταγενέστερες περιόδους».

Η κοινωνική διάσταση της ανασκαφής

«Η τρίτη και εξίσου σημαντική παράμετρος, -η οποία σπανίζει στις περισσότερες περιπτώσεις αρχαιολογικών ανασκαφών στη χώρα μας- είναι η κοινωνική της διάσταση. Από τον πρώτο χρόνο της ανασκαφής θέσαμε ως βασικό στόχο την ευαισθητοποίηση μεγάλων ομάδων πληθυσμού σχετικά με την προστασία της αρχαίας πολιτιστικής κληρονομιάς και τη σημασία της επιστήμης της Αρχαιολογίας, ιδιαίτερα της ανασκαφικής μεθοδολογίας. Τον στόχο αυτόν τον υπηρετούμε μέσω ενός προγράμματος δημόσιας αρχαιολογίας, που περιλαμβάνει εκπαιδευτικά προγράμματα για παιδιά και προγράμματα επισκέψεων και ξεναγήσεων για ενηλίκους.

Εδώ θα πρέπει να τονίσουμε ότι ανεξάρτητα από αυτά τα προσχεδιασμένα προγράμματα, ο χώρος είναι ανοικτός σε όλους κατά τη διάρκεια των ανασκαφών και έχουμε τη χαρά να δεχόμαστε -εκτός από σχολεία- οποιονδήποτε περαστικό ενδιαφέρεται να μάθει και να δει από κοντά το έργο μας. Αυτό δεν συμβαίνει συχνά στη χώρα μας, όπου οι περισσότερες ανασκαφές δεν είναι επισκέψιμες για το κοινό.

Η δική μας φιλοσοφία είναι ότι μία ενεργή ανασκαφή αποτελεί χώρο μάθησης, πληροφόρησης και ευαισθητοποίησης στον ίδιο βαθμό με έναν οργανωμένο αρχαιολογικό χώρο. Από τη στιγμή δηλαδή που κάποιος έχει το ερέθισμα ή την περιέργεια να δει τι συμβαίνει στον χώρο, θεωρούμε ότι πρέπει να τον ενθαρρύνουμε και όχι να τον αποθαρρύνουμε Επιδίωξή μας είναι να χτίσουμε με τους πολίτες μια σχέση συνεχούς επαφής και αναζήτησης, ώστε να τους προκαλούμε το ενδιαφέρον για να έρχονται τακτικά και να παρακολουθούν μαζί μας τη σταδιακή αποκάλυψη των μυστικών της περιοχής. Άλλωστε, η ανασκαφή, σε αντίθεση με τους οργανωμένους αρχαιολογικούς χώρους, είναι ένας δυναμικός τόπος, που αλλάζει συνεχώς, και συνεπώς ένα επισκέπτης μπορεί να δει διαφορετικά πράγματα από εβδομάδα σε εβδομάδα ή ακόμα και από ημέρα σε ημέρα».
Οι ανασκαφείς θεωρούν υποχρέωσή τους να εμπλέκουν τους πολίτες στην αρχαιολογική πράξη και να εστιάζουν σε θεματικές που έχουν νόημα για αυτούς σε ό,τι αφορά στη διαχείριση της μνήμης και της αρχαιολογικής κληρονομιάς.

Στα πρώτα τρία χρόνια του προγράμματος ο στόχος της ανοικτής ανασκαφής υλοποιήθηκε με διάφορους τρόπους και με δραστηριότητες που απευθύνονταν σε δύο βασικές πληθυσμιακές ομάδες. Το ευρύ κοινό και τους μαθητές σχολείων.

Ως προς το ευρύ κοινό, η ανασκαφή ήταν εξαρχής ανοικτή σε οποιονδήποτε ενδιαφερόμενο να την επισκεφθεί και να πληροφορηθεί για το έργο που γίνεται. Επίσης, διοργανώνονται τουλάχιστον δύο ξεναγήσεις κάθε χρόνο, μερικές από αυτές σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ανατολικής Αττικής στο πλαίσιο του προγράμματος «Πράσινες Πολιτιστικές Διαδρομές των Ημερών Πράσινης», και με μεγάλο αριθμό επισκεπτών. Υπολογίζεται ότι την ανασκαφή επισκέπτονται 150-200 άτομα κάθε χρόνο είτε ως μεμονωμένοι επισκέπτες, είτε ως οργανωμένες ομάδες

Μούλιου: Δημόσια διαδικασία η ανασκαφή

Η κα Μάρλεν Μούλιου, Λέκτορας Μουσειολογίας ΕΚΠΑ και Υπεύθυνη για εκπαιδευτικά προγράμματα, σχεδίασε και υλοποιεί μία βιωματική εκπαιδευτική δράση, με μια μεγάλη ομάδα συνεργατών που περιλαμβάνει αποφοίτους και μεταπτυχιακούς φοιτητές του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών «Μουσειακές Σπουδές» του ΕΚΠΑ, και προπτυχιακούς φοιτητές του Τμήματος Ιστορίας & Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ.

Η δράση τιτλοφορείται «Πλάσε αρχαιολογικές ιστορίες στο Πλάσι», πραγματοποιείται κάθε χρόνο από το 2016 και εξής και έως τώρα την έχουν παρακολουθήσει συνολικά περίπου 750 μαθητές από 25 διαφορετικά σχολεία, αρχικά από το Μαραθώνα, τη Νέα Μάκρη και τη Ραφήνα και πλέον από όλη την Αττική. Τέλος, το 2017 το πρόγραμμα το παρακολούθησε και ομάδα εφήβων από το Κέντρο Φιλοξενίας Προσφύγων Σκαραμαγκά με καταγωγή από τη Συρία, το Αφγανιστάν και το Ιράκ.

Στόχοι

Οι στόχοι του προγράμματος είναι (α) να μυήσει με τρόπο βιωματικό τους μαθητές στην επιστήμη της αρχαιολογίας, (β) να προσφέρει στους μαθητές βασικές πληροφορίες για την αρχαιολογική κληρονομιά του Μαραθώνα ως ένα εναλλακτικό μάθημα τοπικής ιστορίας, και (γ) να δώσει στους φοιτητές-εμψυχωτές τη δυνατότητα να αναπτύξουν ποικίλες δεξιότητες και να αντιληφθούν στην πράξη τις έννοιες «δημόσια αρχαιολογία» και «μουσειακή εκπαίδευση».

Αρχαιολογικός χώρος στο Πλάσι Μαραθώνα - Πανεπιστημιακή ανασκαφή ΕΚΠΑ
Στιγμιότυπο της ξενάγησης που πραγματοποιήθηκε στο τέλος της ανασκαφικής περιόδου του 2018

«Θέλουμε η διαδικασία της ανασκαφής να είναι δημόσια.Σχεδιάσαμε το εκπαιδευτικό πρόγραμμα στο πλαίσιο αυτό και για να εκπαιδεύσουμε τους φοιτητές μας στη διαδικασία της ερμηνείας και της εμψύχωσης σχολικών ομάδων στην ανασκαφή, αλλά κυρίως για να δημιουργήσουμε αυτή τη σχέση με την κοινωνία, ξεκινώντας με τους μαθητές. Το πρόγραμμα σχεδιάστηκε αρχικά για μαθητές δημοτικού, αλλά επειδή υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον το προσαρμόσαμε και για μαθητές Γυμνασίου και Λυκείου. Δεν πρόκειται για ένα τυποποιημένο πρόγραμμα, αλλά είναι ζωντανό, ευέλικτο και πειραματικό. Κάθε ημέρα είναι διαφορετική, γιατί αξιοποιούμε τα δεδομένα της καθημερινής εμπειρίας της ανασκαφής και τα εισάγουμε στην αφήγηση.

Οι ομάδες των μαθητών ακολουθούν τους εμψυχωτές-φοιτητές, οι οποίοι μεταφέρουν τις πληροφορίες για την ανασκαφή, την αρχαιολογία, την εμπειρία της αναζήτησης του παρελθόντος, το πώς ερμηνεύουμε τα ευρήματα, κλπ. Ουσιαστικά είναι ένα κομμάτι που αφορά στην ίδια την ανασκαφή, όπου οι φοιτητές μας εξηγούν στα παιδιά όλη τη διαδικασία, τις αρχαιολογικές έννοιες και μία σύντομη περιγραφή του χώρου. Ακολούθως πραγματοποιείται μια διαδραστική ξενάγηση στον χώρο, με ενεργή συμμετοχή των παιδιών και στη συνέχεια έρχονται στο “τεχνητό σκάμμα”, όπου οι μικροί μαθητές πραγματοποιούν εικονική ανασκαφή και βιώνουν με ρεαλιστικό τρόπο όλη την εμπειρία. Στην ουσία, κρύβουμε-θάβουμε ευρήματα σε έναν προκαθορισμένο χώρο και τα παιδιά σκάβουν ψάχνοντας να τα βρουν, στη συνέχεια τα πλένουν και έρχονται σε επαφή με αυτά. Έχουμε δύο πάγκους με αντίγραφα κεραμικών, όπου παρουσιάζουμε στους μαθητές τα σχήματα των αγγείων και τα διακοσμητικά τους θέματα ανά χρονολογική περίοδο, με φωτογραφίες από παρόμοια ευρήματα από άλλες ανασκαφές για να κάνουν την αντιπαραβολή», μας είπε η κα Μούλιου.

Αρχαιολογικός χώρος στο Πλάσι Μαραθώνα - Πανεπιστημιακή ανασκαφή ΕΚΠΑ
Στέγνωμα κεραμικής που βρέθηκε στον χώρο, μετά από πλύση

Από το Πάσχα ως τον Ιούνιο

«Η επαφή με την ανασκαφή δεν σταματάει με την ολοκλήρωση της επίσκεψης των μαθητών στον χώρο, αλλά συνεχίζεται και στο σχολείο τους. Ανάλογα με την τάξη και την ηλικία των παιδιών, αφού περάσει ένα διάστημα από την επίσκεψή του στον χώρο, μπορούν είτε να ζωγραφίσουν ότι τους έκανε εντύπωση, να γράψουν κάποια έκθεση σχετικά με την ανασκαφή και την εμπειρίας του, κ.ά. Ουσιαστικά η παραπάνω διαδικασία βοηθάει και εμάς να καταλάβουμε το πώς έχουν απορροφήσει την εμπειρία, πώς αποκωδικοποιούν τα παιδιά όσα έμαθαν και άκουσαν, σε σχήμα, σε ποίημα, σε ζωγραφιές, σε συνεντεύξεις με τους αρχαιολόγους όπου συναντάμε δικές τους απορίες και προκαταλήψεις. Έτσι μπορούμε και εμείς να αναπροσαρμόζουμε συνεχώς το πρόγραμμα και να το βελτιώνουμε.

Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι ότι οι μικροί μαθητές παρατηρούν τη διαδικασία της ανασκαφής και συνειδητοποιούν το πόσο ομαδική δουλειά είναι. Τους κάνει μεγάλη εντύπωση η συνεργασία, η ομαδικότητα, η επιμονή, η υπομονή. Αξίες που είναι καλό να μαθαίνουν τα παιδιά σε νεαρή ηλικία, μέσα από έναν επαγγελματικό χώρο. Τέλος, είναι χρήσιμη εμπειρία και για τους φοιτητές μας, γιατί καλούνται να εξηγήσουν με απλό και κατανοητό τρόπο σε παιδιά που δεν έχουν γνώσεις αρχαιολογίας, τι ακριβώς γίνεται σε μια ανασκαφή.

Η ανασκαφή λειτουργεί κάθε χρόνο, συνήθως αμέσως μετά το Πάσχα και μέχρι τις αρχές Ιουνίου. Όσα σχολεία ενδιαφέρονται να επισκεφθούν τον χώρο και να συμμετέχουν στο πρόγραμμά μας, μπορούν να επικοινωνήσουν μαζί μου στο email: mmouliou@arch.uoa.gr και να τους υποδεχθούμε από τη νέα χρονιά», είπε κλείνοντας η κα Μούλιου και ξεκινήσαμε την ενδιαφέρουσα ξενάγηση.

Το Πλάσι ως Οικισμός

Νεολιθική και Πρώιμη Εποχή του Χαλκού (3.300-2.000 π.Χ.)

Τα πρωιμότερα στοιχεία της ανθρώπινης παρουσίας στον χώρο χρονολογούνται στο τέλος της Νεολιθικής Περιόδου, περίπου στο 3.300-3.000 π.Χ., ωστόσο δεν γνωρίζουμε για τη φύση της, καθώς οι ανασκαφές δεν έχουν αποκαλύψει ακόμα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, παρά μόνον κεραμική.

Τα πρώτα κτίρια χρονολογούνται στην Πρώιμη Εποχή του Χαλκού, περίπου στο 2.200 π.Χ. Τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα είναι προς το παρόν αποσπασματικά, αλλά δείχνουν την ύπαρξη ενός μεγάλου οικοδομήματος, με άγνωστη προς το παρόν λειτουργία. Σε κάθε περίπτωση, είναι βέβαιο ότι στην περίοδο αυτή υπήρχε στο Πλάσι ένας σημαντικός και ακμάζων οικισμός.

Μέση Εποχή του Χαλκού (2.000-1.700 π.Χ.)

Η ακμή του οικισμού συνεχίζεται στην επόμενη περίοδο, τη Μέση Εποχή του Χαλκού, όπως φαίνεται από τα κινητά ευρήματα και τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα. Η ισχύς του οικισμού τεκμηριώνεται από την ύπαρξη ισχυρού οχυρωματικού τείχους στα δυτικά, το οποίο όχι μόνο προστάτευε τον οικισμό αλλά και δήλωνε με μνημειώδη τρόπο την ευμάρεια της κοινότητας.

Αρχαιολογικός χώρος στο Πλάσι Μαραθώνα - Πανεπιστημιακή ανασκαφή ΕΚΠΑ
Φωτογραφία κατά την ανασκαφή του μεγάρου

Επιπλέον, στην περίοδο αυτή οικοδομούνται δύο μεγάλα μέγαρα. Τα συγκεκριμένα κτίρια είχαν αποκαλυφθεί εν μέρει από τις παλιές ανασκαφές, ενώ η ανασκαφή του πρώτου ολοκληρώθηκε κατά την τρέχουσα ανασκαφική περίοδο και σύντομα θα ετοιμαστεί η συνολική μελέτη και δημοσίευσή του. Πρόκειται για το τρίτο μεγαλύτερο μέγαρο αυτής της περιόδου που έχει βρεθεί στον ελλαδικό χώρο. Τα μέγαρα αυτά φαίνεται να αποτελούν και τα σημαντικότερα κτίρια του τειχισμένου οικισμού και πιθανώς να ανήκαν σε ισχυρές οικογένειες της περιοχής.

Τέλος, δίπλα στο πρώτο μεγάλο μέγαρο βρέθηκαν δύο κλίβανοι για το ψήσιμο των αγγείων. Η γειτνίασή τους με το μεγάλο μέγαρο πιθανώς δείχνει τη σημασία της κεραμικής παραγωγής, όχι μόνο για τους ενοίκους του μεγάρου, αλλά και συνολικά του οικισμού.

Αρχαιολογικός χώρος στο Πλάσι Μαραθώνα - Πανεπιστημιακή ανασκαφή ΕΚΠΑ
Ένας εκ των δύο Μεσοελλαδικών κλιβάνων

Το Πλάσι ως Προϊστορικό Νεκροταφείο

Η αρχή της Ύστερης Εποχής του Χαλκού (Πρώιμη Μυκηναϊκή περίοδος, 1.700-1.600 π.Χ.)

Ο εκτεταμένος και τειχισμένος οικισμός της Μέσης Εποχής του Χαλκού εγκαταλείφθηκε στο τέλος της περιόδου, και ακολούθως η περιοχή άρχισε να χρησιμοποιείται ως νεκροταφείο. Το νεκροταφείο αυτό περιλαμβάνει πολλές ταφές που γίνονται σε απλούς λάκκους, σε πίθους, σε απλούς και σε κτιστούς κιβωτιόσχημους τάφους. Οι τάφοι περιέχουν συνήθως έναν έως τρεις νεκρούς.

Αρχαιολογικός χώρος στο Πλάσι Μαραθώνα - Πανεπιστημιακή ανασκαφή ΕΚΠΑ
Τάφος της Ύστερης Εποχής του Χαλκού

Οι νεκροί είναι κτερισμένοι πολύ φτωχικά με λίγα απλά αγγεία, πρόχους και κύπελλα, και σπάνια με ένα-δύο χάλκινα κοσμήματα, κυρίως απλούς χάλκινους κρίκους, που ήταν είτε κοσμήματα για τα μαλλιά είτε ενώτια (σκουλαρίκια). Οι τάφοι ανοίγονταν ανάμεσα στα ερείπια του παλαιού οικισμού, τα οποία ήταν ορατά. Αυτό υποδηλώνει μια αίσθηση συνέχειας, αφού ο χώρος κατοικίας των προγόνων μετατρέπεται σε χώρο ταφής των νεκρών, και δεν είναι απίθανο να υπήρχαν συγγενικές σχέσεις μεταξύ των παλαιών ενοίκων και των νεκρών που θάβονται στα ερείπια των εγκαταλειμμένων σπιτιών. Έχει ενδιαφέρον ότι οι ταφές φαίνεται να πλαισιώνουν τα παλαιότερα μέγαρα, θέλοντας να «δηλώσουν» πιθανώς κάποια σχέση με αυτά. Σε κάθε περίπτωση φαίνεται να υπάρχουν πρόσφατες και έντονες μνήμες, και η χρήση των ερειπίων των εγκαταλειμμένων σπιτιών για ενταφιασμούς να είναι σκόπιμη.

Μέρος του νεκροταφείου αποτελούσε και ο τάφος που συμβατικά ονομάστηκε «Τάφος του Πολεμιστή». Ήταν ένας λάκκος μεγαλύτερος και βαθύτερος από όλους τους υπόλοιπους, διαφορετικής και επιμελημένης κατασκευής, με τοίχους και στις τέσσερις εσωτερικές πλευρές του, χτισμένους από καλοκομμένους σχιστόλιθους. Ο νεκρός ήταν πλούσια κτερισμένος με χάλκινα όπλα: ξίφος, αιχμή δόρατος, εγχειρίδιο, μαχαίρι, καθώς και αρκετές λίθινες αιχμές βελών.

Αρχαιολογικός χώρος στο Πλάσι Μαραθώνα - Πανεπιστημιακή ανασκαφή ΕΚΠΑ
Ο Τάφος του Πολεμιστή πριν το άνοιγμά του
Αρχαιολογικός χώρος στο Πλάσι Μαραθώνα - Πανεπιστημιακή ανασκαφή ΕΚΠΑ
Ο Τάφος του Πολεμιστή κατά την ανασκαφή του. Στο κάτω μέρος της φωτογραφίας διαφαίνεται το ξίφος

Αναμφίβολα πρόκειται για έναν νεκρό με ιδιαίτερη κοινωνική θέση. Το παράδοξο είναι ότι σε αντίθεση με τα όπλα που βρέθηκαν απείραχτα στη θέση τους, τα οστά του νεκρού έλειπαν. Δεν υφίσταται περίπτωση φθοράς των οστών, καθώς το χώμα της περιοχής δεν προκαλεί διάβρωση, και άλλωστε σε όλους τους υπόλοιπους τάφους του νεκροταφείου τα οστά σώζονταν σε καλή κατάσταση, ακόμα και των βρεφών. Επομένως, είναι πιθανό τα οστά του νεκρού να απομακρύνθηκαν από τον τάφο σε μια υστερότερη περίοδο, πιθανώς κατά την ύστερη γεωμετρική ή την αρχαϊκή περίοδο, στο πλαίσιο μιας ηρωολατρείας, η οποία περιλάμβανε την προσεκτική ανακομιδή (μεταφορά) των οστών του νεκρού και την ίδρυση ιερού πάνω στον τάφο (για το ιερό βλ. παρακάτω).

Το Πλάσι ξανά ως οικισμός

Οι ώριμοι Μυκηναϊκοί χρόνοι (1.500-1.200 π.Χ.)

Προς το τέλος της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, στους ώριμους μυκηναϊκούς χρόνους, γύρω στο 1500 π.Χ. το νεκροταφείο σταματά να χρησιμοποιείται για ενταφιασμούς. Η περιοχή επανακατοικείται, αλλά η ακριβής θέση κατοίκησης μεταφέρεται ελαφρώς προς τα νοτιοανατολικά, ίσως στο πλαίσιο μιας συνειδητής προσπάθειας να αποφευχθεί η ίδρυση νέων οικιών πάνω ή δίπλα στα κατάλοιπα του παλαιού οικισμού και του νεκροταφείου. Οι μνήμες για το νεκροταφείο ήταν πρόσφατες, και η διατάραξη των τάφων των προγόνων προφανώς ήταν θέμα ταμπού.

Ωστόσο, η περιοχή αυτή, γεμάτη με ερείπια παλαιών κτιρίων, τάφους και μνήμες δεν εγκαταλείφθηκε. Το 2014 και το 2015 περίπου 100 μέτρα βόρεια του μυκηναϊκού οικισμού βρέθηκε απόθεση οστών ζώων και σπασμένων Μυκηναϊκών κυλίκων (ιδιαίτερο αγγείο πόσης που μοιάζει με τα σημερινά ποτήρια σαμπάνιας). Αντίστοιχα φαινόμενα έχουν βρεθεί και σε άλλα σημεία του νεκροταφείου και φαίνεται να σχετίζονται με νεκρόδειπνα ή εορτές προς τιμή προαιώνιων προγόνων, οι οποίοι είναι τουλάχιστον 400 χρόνια αρχαιότεροι.

Το Πλάσι ξανά ως νεκροταφείο

Πρωτογεωμετρική περίοδος (1.100-900 π.Χ.)

Στους Πρώιμους Ιστορικούς Χρόνους ο μυκηναϊκός οικισμός εγκαταλείπεται εκ νέου και ο χώρος μετατρέπεται για μία ακόμα φορά σε νεκροταφείο. Από την περίοδο αυτή έχουν εντοπισθεί ταφές στον τύπο του απλού λάκκου με τοιχώματα επενδυμένα με βότσαλα, στο εσωτερικό των οποίων βρίσκονται εκτός των οστών, λίγα αγγεία, με την χαρακτηριστική διακόσμηση της εποχής, η οποία αποτελείται από γεωμετρικά σχήματα.

Το Πλάσι ως Ιερό

Αρχαϊκή περίοδος (700-490 π.Χ.)

Κατά την Αρχαϊκή περίοδο η περιοχή αλλάζει για ακόμα μία φορά χρήση. Αυτή τη φορά, μετά τη διακοπή της λειτουργίας του νεκροταφείου, στον χώρο εγκαθιδρύεται ένα ιερό. Οικοδομείται ένας ισχυρός ορθογώνιος περίβολος με σύστημα, από μεγάλους αδρά λαξευμένους πολυγωνικούς ασβεστόλιθους. Το ιερό είχε άγνωστη μορφή και χαρακτήρα, εκτός από τον εξωτερικό του περίβολο. Βρέθηκαν ελάχιστα ευρήματα, κυρίως τμήματα μελανόμορφων αγγείων και μία κεφαλή πήλινου ειδωλίου.

Αρχαιολογικός χώρος στο Πλάσι Μαραθώνα - Πανεπιστημιακή ανασκαφή ΕΚΠΑ
Πήλινη κεφαλή από το αρχαϊκό ιερό

Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει η συνάφεια του ιερού με τον «Τάφο Πολεμιστή», καθώς το ιερό κτίσθηκε ουσιαστικά πάνω στον τάφο. Σύμφωνα με τα έως τώρα δεδομένα, φαίνεται ότι η παρουσία του τάφου όχι μόνο ήταν γνωστή στα αρχαϊκά χρόνια, αλλά υπήρξε και η αφορμή για την ίδρυση του ιερού. Όταν αποκαλύφθηκε ο τάφος, πιθανώς οι άνθρωποι που τον βρήκαν εντυπωσιάστηκαν από τον πλούτο των όπλων του και τον ανήγαγαν σε ήρωα, μεταφέροντας προσεκτικά τα οστά του, πιθανώς σε κάποιο άλλο σημείο του ιερού, αλλά δεν μετακίνησαν καθόλου τα όπλα του.

Αρχαιολογικός χώρος στο Πλάσι Μαραθώνα - Πανεπιστημιακή ανασκαφή ΕΚΠΑ
Τμήμα του αρχαϊκού περιβόλου του ιερού
Αρχαιολογικός χώρος στο Πλάσι Μαραθώνα - Πανεπιστημιακή ανασκαφή ΕΚΠΑ
Αεροφωτογραφία του αρχαϊκού περιβόλου. Στο εσωτερικό του διακρίνεται ο Τάφος ο του Πολεμιστή

Άλλωστε, η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από τη διαμόρφωση μυθολογικών ιστοριών που σχετίζονται με την ίδρυση και την εδραίωση των πόλεων-κρατών. Οι ανακομιδές οστών από μακρινές περιοχές και η μεταφορά τους στα κέντρα πόλεων δεν είναι ασυνήθεις στον αρχαίο κόσμο. Οι πλέον γνωστές από τις πηγές είναι δύο: σύμφωνα με τον Ηρόδοτο (1, 66. 3, 68), γύρω στα μέσα του 6ου αι. π.Χ. οι Σπαρτιάτες αδυνατώντας να κατακτήσουν την Αρκαδία, ρώτησαν το μαντείο και έλαβαν δελφικό χρησμό ότι για να το πετύχουν θα πρέπει να μεταφέρουν τα οστά του Ορέστη από την Τεγέα στην πόλη τους. Αντίστοιχο πλαίσιο διακρίνουμε και στο δεύτερο παράδειγμα, της μεταφοράς από τον Κίμωνα το 473 π.Χ. των οστών του κατεξοχήν Αθηναϊκού ήρωα, του Θησέα από τη Σκύρο στην Αθήνα όπου ίδρυσε το Θησείον, ένα ιερό στο κέντρο της πόλεως, κοντά στην Αγορά. (Παυσανίας 1.17.6.: Κίμωνος του Μιλτιάδου Σκυρίους ποιήσαντος αναστάτους-δίκην δη του Θησέως θανάτου-και τα οστά κομίσαντος ες Αθήνας).

Ο Πλούταρχος αναφέρει το ίδιο γεγονός και σημειώνει ότι «ευρέθη δε θήκη τε μεγάλου σώματος αιχμή τε παρακειμένη χαλκή και ξίφος». Φαίνεται δηλαδή, όπως πιστεύει η έρευνα, ότι ο Κίμων ανέσκαψε στη Σκύρο έναν τάφο πολεμιστή της Εποχής του Χαλκού, εφόσον, εκτός από τα οστά, δίπλα στον νεκρό υπήρχαν χάλκινο δόρυ και ξίφος, όπως ακριβώς στον δικό μας.

Με βάση την κεραμική που βρέθηκε η λατρευτική χρήση του χώρου φαίνεται ότι διατηρείται μέχρι και το τέλος του 6ου ή τον πρώιμο 5ο αιώνα π.Χ. Η παύση της χρήσης του τον 5ο αιώνα ίσως οφείλεται στον περσικό στρατό, ο οποίος είχε στρατοπεδεύσει πολύ κοντά, αλλά και στον όρκο που είχαν δώσει οι Αθηναίοι να μην ανοικοδομήσουν τα κατεστραμμένα ιερά τους, για να θυμούνται την ασέβεια των βαρβάρων, όπως μας πληροφορεί ο Λυκούργος στον κατά Λεωκράτους λόγο (81): «και των ιερών των εμπρησθέντων και καταβληθέντων υπό των βαρβάρων ουδέν ανοικοδομήσω παντάπασιν, αλλ’ υπόμνημα τοις επιγιγνομένοις εάσω καταλείπεσθαι της των βαρβάρων ασεβείας».

Το Πλάσι και ο αρχαίος Δήμος του Μαραθώνος

Ύστερη κλασική – Ελληνιστική περίοδος (350-200 π.Χ.)

Το σημαντικότερο εύρημα της τελευταίας διετίας ήλθε από τις νέες τομές στα βόρεια του αρχαϊκού περιβόλου, όπου η αποκάλυψη κτιριακών καταλοίπων δείχνει εκ πρώτης όψεως, ότι πρόκειται για τμήμα μίας βιοτεχνικής συνοικίας που βρίσκεται στις παρυφές του οικιστικού κέντρου του αρχαίου δήμου του Μαραθώνα. Το εύρημα αυτό αλλάζει σε μεγάλο βαθμό αυτά που γνωρίζαμε έως τώρα για τη θέση, αλλά πιθανώς και για τον Μαραθώνα. Στη συγκεκριμένη περιοχή ολοκληρώθηκε φέτος η ανασκαφή ενός υστεροκλασικού-ελληνιστικού υφαντουργικού εργαστηρίου-γναφείου.

Αρχαιολογικός χώρος στο Πλάσι Μαραθώνα - Πανεπιστημιακή ανασκαφή ΕΚΠΑ
Το Υστεροκλασικό γναφείο
Αρχαιολογικός χώρος στο Πλάσι Μαραθώνα - Πανεπιστημιακή ανασκαφή ΕΚΠΑ
Πήλινα Υφαντικά βάρη (αγνύθες) και κάλαθος από το υστεροκλασικό γναφείο

Το γναφείο ήταν ένα εργαστήριο, στο οποίο λάμβαναν χώρα εργασίες που σχετίζονται με την παραγωγή και επεξεργασία νημάτων και υφασμάτων, από το γνέσιμο του νήματος και την ύφανση έως τη γνάφευση (πλύσιμο). Το κτίσμα που ανασκάφηκε διέθετε δύο δωμάτια, ένα κύριο, όπου βρέθηκε σημαντικός αριθμός υφαντικών βαρών και άλλων στοιχείων υφαντουργικών εργασιών και ένα πλευρικό δωμάτιο, του οποίου τόσο οι τοίχοι, όσο και το δάπεδο ήταν επικαλυμμένα από ασβεστοκονίαμα, ενώ το δάπεδό του είχε κλίση, η οποία οδηγούσε σε οπή απορροής. Εκεί γινόταν το πλύσιμο των ενδυμάτων.

Η ανασκαφή στην ψηφιακή εποχή

Πέραν από την εκπαίδευση στις παραδοσιακές ανασκαφικές μεθόδους, οι φοιτητές έρχονται σε επαφή με τη χρήση νέων ψηφιακών τεχνολογιών στην ανασκαφική διαδικασία. Οι ανασκαφικές σημειώσεις, το ημερολόγιο της ανασκαφής, όπως συνήθως λέγεται, γράφεται σε tablet, μέσω ειδικά διαμορφωμένης εφαρμογής που αναπτύχθηκε από τον Τομέα Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης του ΕΚΠΑ. Με τον τρόπο αυτό, όλες οι ανασκαφικές πληροφορίες ψηφιοποιούνται αυτόματα, ενσωματώνοντας και τις ανασκαφικές φωτογραφίες, τα σχέδια και όλο το απαραίτητο εποπτικό υλικό.

Ο προσδιορισμός της θέσης των ευρημάτων, κρίσιμης σημασίας για την κατανόηση της χρήσης των χώρων που ανασκάπτονται, γίνεται με τη χρήση δορυφορικού GPS, η ακρίβεια του οποίου φτάνει τα 5 χιλιοστά. Καθώς η ανασκαφή είναι μία αναπόφευκτα καταστροφική διαδικασία και οι επιχώσεις που αφαιρούνται δεν μπορούν να τοποθετηθούν με τα ευρήματά τους ακριβώς όπως βρέθηκαν, πίσω στην αρχική τους θέση, για κάθε επίχωση που αφαιρείται, πραγματοποιείται τρισδιάστατή σάρωσή της μέσω της μεθόδου της φωτογραμμετρίας.

Αρχαιολογικός χώρος στο Πλάσι Μαραθώνα - Πανεπιστημιακή ανασκαφή ΕΚΠΑ
Τοπογράφηση μέσω της χρήσης δορυφορικού GPS

Με τον τρόπο αυτό, μπορεί να αποκατασταθεί σε εικονικό τρισδιάστατο περιβάλλον ολόκληρη η εξέλιξη της ανασκαφής. Τέλος, από το 2017, σε συνεργασία με το Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος του Πανεπιστημίου Αθηνών, γίνονται γεωδιασκοπήσεις, δηλαδή σαρώσεις της επιφάνειας του εδάφους με ειδικό εξοπλισμό (γεωραντάρ), με σκοπό τον εντοπισμό τοίχων και άλλων κατασκευών στο υπέδαφος.

Τα πρώτα αποτελέσματα είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικά και δείχνουν την ύπαρξη αρχιτεκτονικών καταλοίπων και πυκνής δόμησης, που υποδηλώνουν τη διαχρονική αξία της θέσης ως μέρους ενός οργανωμένου οικισμού.