Της Στέλλας Κωστοπούλου
Μα καλά, γιατί να γεννήσεις στο σπίτι σου; Στο 2022 ζούμε, τι είσαι καμιά χίπισσα; Αν είναι δυνατόν, θα γυρίσουμε 100 χρόνια πίσω, τότε που πέθαιναν γυναίκες και παιδιά! Καλά, γιατρό δεν έχεις;
Τέτοιες ευφάνταστες δηλώσεις ακούει στις μέρες μας μια γυναίκα, αν αναφέρει ότι επιθυμεί να γεννήσει στο σπίτι. Κι αν τύχει κάποιος και ακούσει ότι γέννησες στο σπίτι, μετά το πρώτο του σοκ, οι ερωτήσεις πέφτουν βροχή:
Δεν φοβήθηκες; Πώς άντεξες τους πόνους; Δεν πρόλαβες να πας στο μαιευτήριο; Κι αν γινόταν καμιά στραβή;
Οι περισσότερες γυναίκες που αποφασίζουν να γεννήσουν στο σπίτι, αποφεύγουν να το συζητούν με τον περίγυρό τους, ακόμα και με πολύ οικεία τους πρόσωπα, καθώς δεν μπορούν να διαχειριστούν, ειδικά στην ευαίσθητη περίοδο της εγκυμοσύνης που διανύουν, τις ακραίες απόψεις που ακούν, οι οποίες βασίζονται σε παντελή έλλειψη ενημέρωσης σχετικά με τον τοκετό και τη φυσιολογία του.
Η αλήθεια είναι ότι ο τοκετός στο σπίτι δεν είναι για όλους. Ωστόσο δεν είναι μόνο για εναλλακτικούς, δεν είναι μόδα, δεν είναι αυτοσκοπός, δεν είναι παράνομος και δεν είναι επικίνδυνος.
Τι είναι όμως ο προγραμματισμένος τοκετός στο σπίτι; Είναι μία επιλογή που μπορείς να έχεις στην Ελλάδα, υποστηρίζεται απόλυτα από την ελληνική νομοθεσία – μάλιστα ο ΕΟΠΥΥ χορηγεί και επίδομα τοκετού στο σπίτι. Είναι εξίσου ασφαλής -αν όχι περισσότερο- με τη γέννα στο μαιευτήριο, για εγκυμοσύνες χωρίς παράγοντες κινδύνου, όπως φαίνεται στην πρόσφατη μετα-ανάλυση που δημοσιεύτηκε στο Lancet*.
Εξασφαλίζει λιγότερες έως μηδενικές παρεμβάσεις (επισκληρίδιο, επισιοτομή, ωκυτοκίνη, κριστέλερ, κτλ), παρουσιάζει λιγότερες πιθανότητες για 3ου και 4ου βαθμού ρήξεις περινέου, λοίμωξη της μητέρας και αιμορραγία μετά τη γέννα και έχει τα ίδια ποσοστά περιγεννητικής και νεογνικής θνησιμότητας με τον νοσοκομειακό τοκετό.
Την περασμένη χρονιά (2021) στον Δήμο Μαραθώνα, από τις συνολικά 233 γεννήσεις που δηλώθηκαν, οι επτά πραγματοποιήθηκαν σε σπίτι. Ποιες είναι, όμως, αυτές οι γυναίκες που προχωράνε σε μία τέτοια επιλογή; Βρήκαμε μητέρες που πραγματοποίησαν τοκετό στο σπίτι στα όρια του δήμου Μαραθώνα και τις ρωτήσαμε όσα θέλετε να μάθετε.
«Ένιωσα σαν να μην έχω κάνει τίποτα»
Η Ιωάννα Κρικέλλα, μητέρα τεσσάρων παιδιών, γέννησε το τέταρτο παιδί της στο σπίτι της, στη Νέα Μάκρη. Όπως μας περιγράφει: «Κατά την πρώτη μου γέννα το 2007, η μαία που είχα, με ενημέρωσε ότι η επισκληρίδιος είναι υποχρεωτική, αν θέλω να γεννήσω με τον γιατρό που είχα επιλέξει, και φυσικά έτσι η γέννα είναι πιο εύκολη.
Γέννησα όντως γρήγορα και εύκολα την πρώτη μου κόρη, με όλες τις παρεμβάσεις που πραγματοποιούνται σε μία γέννα σε μαιευτήριο, αλλά, όταν βγήκε το μωρό μου, ένιωθα ένα κενό, σαν να μην είχα κάνει εγώ τίποτα, αφού ακόμα και πότε έπρεπε να εξωθήσω, μού το έλεγε ο γιατρός. Από εκεί και μετά, αποφάσισα να μην ξαναζήσω κάτι παρόμοιο. Έτσι, η επιλογή του τοκετού στο σπίτι ήρθε αυτονόητα, ως ο πιο ασφαλής χώρος για να μην υπάρξει παρέμβαση κατά τη διαδικασία της γέννας.»
«Οικογενειακή εμπειρία, στη ζεστασιά και την ασφάλεια του σπιτιού»
Η Σ.Τ., μητέρα δύο παιδιών, απέκτησε το δεύτερο τον Οκτώβρη του ’21, στο σπίτι της στη Νέα Μάκρη: «Η πρώτη μου γέννα πραγματοποιήθηκε σε ιδιωτικό μαιευτήριο με φυσιολογικό τοκετό, αλλά με παρεμβάσεις. Παρόλο που ήταν μία όμορφη εμπειρία τοκετού, δεν συγκρίνεται με την εμπειρία του τοκετού στο σπίτι. Ο τοκετός στο σπίτι ήταν μία οικογενειακή εμπειρία, στη ζεστασιά και την ασφάλεια του σπιτιού μας.»
Η πανδημία έχει παίξει κι αυτή τον ρόλο της στην αύξηση των τοκετών στο σπίτι. Μπορεί η Σ.Τ., που γέννησε εν μέσω κορονοϊού να τονίζει: «Είχα ήδη προαποφασίσει ότι θα γεννήσω σπίτι σε επόμενη εγκυμοσύνη μου, πριν το ξέσπασμα της πανδημίας», όμως η Εύα Ντούβλη, μητέρα πέντε παιδιών, που γέννησε το πέμπτο στον Σχινιά, λέει χαρακτηριστικά:
«Ο πιο σημαντικός λόγος που πήρα την απόφαση για τον τοκετό στο σπίτι ήταν οι περιορισμοί οι οποίοι ισχύουν στα νοσοκομεία, λόγω της πανδημίας του κορονοϊού, και οι δυσκολίες που θα προέκυπταν από έναν ενδεχόμενο τοκετό στο μαιευτήριο.»
«Ζήσαμε το θαύμα»
Η περίπτωση της Αργυρώς Ταμβάκου, είναι διαφορετική, αφού γέννησε το πρώτο της παιδί στο σπίτι, σε εξοχική κατοικία στον Σχινιά. Όπως μας είπε: «Μία υπέροχη φίλη μου, μετά από έναν παρεμβατικό κολπικό τοκετό σε μαιευτήριο, επειδή μένει εκτός Αθηνών, μας ζήτησε να γεννήσει το δεύτερο παιδάκι της στο σπίτι μας στην Αθήνα. Δεχτήκαμε και ζήσαμε το θαύμα!
Είδαμε από κοντά τη σχέση, την ευγένεια και τον σεβασμό των μαιών απέναντι στη μέλλουσα μαμά, τον σεβασμό τους απέναντι στη νέα ζωή, είδαμε ένα ήρεμο περιβάλλον που έσβησε από το μυαλό μας τις τρομακτικές εικόνες των ταινιών και των αφηγήσεων. Από κει και μετά έλεγα πως αν ποτέ κάνω παιδί, ο δρόμος είναι μονόδρομος.» Χαρακτηριστικά αναφέρει μάλιστα ότι «θα το επαναλάμβανα χωρίς δεύτερη σκέψη», πράγμα που δείχνει πόσο θετική ήταν αυτή η πρώτη εμπειρία για εκείνη.
Αφορμή μια πρώτη τραυματική εμπειρία
Δυστυχώς, για άλλες γυναίκες, μία τραυματική πρώτη εμπειρία ήταν που τελικά τις οδήγησε στον τοκετό στο σπίτι. Όπως αναφέρει η Κ.Σ., μητέρα δύο παιδιών: «Στην πρώτη μου γέννα υπέστην μία αναίτια καισαρική, καθώς η γιατρός μου με έπεισε να κάνω εισαγωγή για πρόκληση τοκετού, χωρίς να υπάρχει παθολογία. Η πρόκληση δεν έγινε ποτέ, με ανόητες δικαιολογίες από πλευράς γιατρού, και τελικά οδηγήθηκα σε μία καισαρική χωρίς ιατρικό λόγο.
Μετά από μεγάλη προσπάθεια κατάφερα να ξεπεράσω το τραύμα μου, δούλεψα πάρα πολύ με τον εαυτό μου, ενημερώθηκα, διάβασα και αποφάσισα να γεννήσω το δεύτερο παιδί μου στο σπίτι, στη “φωλιά” μου. Οι άνθρωποι δεν παύουμε παρά την εξέλιξη να είμαστε θηλαστικά και, όπως όλα τα θηλαστικά, είμαστε προγραμματισμένοι να γεννάμε στην ασφάλεια της φωλιάς μας.»
Η βασική προϋπόθεση και η προετοιμασία
Όποια κι αν είναι όμως η προσωπική ιστορία της κάθε μητέρας, ποιες είναι οι προϋποθέσεις για να γεννήσει μία γυναίκα στο σπίτι; Η Γιάννα Βασιλάκη, ανεξάρτητη μαία για τον φυσικό τοκετό, μας λέει ότι η προϋπόθεση είναι μόλις μία: η κύηση να είναι χαμηλού κινδύνου. Συνεπώς, μία γυναίκα που δεν παρουσιάζει κάποια παθολογία κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης της μπορεί να πραγματοποιήσει τον τοκετό της στο σπίτι. Αρκεί όμως μόνο αυτό;
Τι είδους προετοιμασία χρειάζεται; Οι περισσότερες γυναίκες μιλούν για διαρκή ενημέρωση και ψυχοσωματική προετοιμασία. «Είχαμε κάνει την πρώτη προετοιμασία χωρίς να το έχουμε σκοπό και μέσα στο σπίτι μας. Μόλις έμαθα για την εγκυμοσύνη, μίλησα με μαία, η οποία με ενημέρωσε για τα βασικά (εξετάσεις, υπερήχους, διατροφή, κτλ). Επίσης, ένα από τα πιο σημαντικά σημεία στην προετοιμασία ήταν τα προγεννητικά μαθήματα», λέει η Αργυρώ. «Μία γυναίκα για να γεννήσει στο σπίτι χρειάζεται να εμπιστευτεί το σώμα της και να βρει μία ομάδα που να την υποστηρίξει. Να είναι σίγουρη ότι οι μαίες που θα βρεθούν δίπλα της, θα τη βοηθήσουν να βιώσει τη γέννα που ονειρεύεται. Επίσης να συντάξει ένα πλάνο τοκετού, το οποίο θα γνωρίζουν ο σύντροφος και οι μαίες της», προσθέτει η Ιωάννα.
Μικρότερος βαθμός παρέμβασης, μικρότερη πιθανότητα για επιπλοκές
Πρέπει να αναφέρουμε ότι ο τοκετός στο σπίτι είναι μαιοκεντρικός και αρκετά μακριά από την ιατρικοποιημένη εικόνα που έχει η κοινωνία για την εγκυμοσύνη. Πέρα από τη διενέργεια των βασικών υπερήχων, η παρακολούθηση από γιατρό είναι σχεδόν περιττή, γίνεται επικουρικά και ο γιατρός βρίσκεται σε αναμονή μόνο σε περίπτωση που χρειαστεί να μεταφερθεί μία γυναίκα στο μαιευτήριο λόγω επιπλοκών, πράγμα σπάνιο στον τοκετό στο σπίτι, αφού η διαδικασία αφήνεται στον δρόμο της φύσης. Όσο λιγότερο παρεμβαίνει κανείς στον τοκετό, τόσο λιγότερες επιπλοκές θα υπάρξουν.
Η σημασία της προετοιμασίας…
Στο ίδιο πλαίσιο κινήθηκε και η προετοιμασία της Σ.Τ.: «Είχα διαβάσει πολύ για τη φυσιολογία του φυσικού τοκετού, είχα βρει την ομάδα που μου ταίριαζε (μαίες-γιατρός) και μιλούσα με γυναίκες που είχαν καταφέρει τοκετούς στο σπίτι. Θεωρώ ότι μία γυναίκα πρέπει να διαβάσει για τη φυσιολογία του τοκετού, να δουλέψει πιθανούς φόβους που μπορεί να της έχουν καλλιεργήσει και να βρει την ομάδα που τους κάνει να νιώθουν ασφαλείς οικογενειακώς.» Σε αυτό συμφωνεί και η Εύα:
«Η προετοιμασία γενικά είναι μία διαδικασία που πρέπει να ξεκινά από πολύ νωρίς. Δυστυχώς, στην Ελλάδα η σωστή προετοιμασία παραλείπεται ή δεν δίνεται σ’ αυτήν τόσο μεγάλη σημασία. Η γυναίκα πρέπει να γνωρίζει τι αλλαγές συμβαίνουν στο σώμα της, ώστε να αναγνωρίζει τα διάφορα σημάδια που εμφανίζονται καθόλη τη διάρκεια της εγκυμοσύνης.» Η προετοιμασία της Κ.Σ. διήρκεσε τρία χρόνια.
«Έφτασα σε σημείο να ξέρω τη θέση του μωρού μέσα στη μήτρα με ψηλάφηση και να μπορώ να κάνω μόνη μου αυτοεξέταση λίγο πριν τον τοκετό. Μάλιστα, θα πρότεινα σε κάθε έγκυο να μάθει να το κάνει, γιατί είναι κάτι που τη φέρνει πιο κοντά στο πλάσμα που κυοφορεί και στη γνώση του σώματός της κι έτσι δεν μπορεί κανείς να την παραπλανήσει, ειδικά στις τελευταίες εβδομάδες της εγκυμοσύνης που αρχίζει συνήθως ο εκφοβισμός από τους γιατρούς».
…κι η σημασία της στήριξης
Πολύ σημαντικό είναι το γεγονός ότι όλες οι μητέρες είχαν μεγάλη στήριξη από τους συντρόφους τους σε αυτή τους την απόφαση. «Η έλλειψη υποστήριξης προκαλεί συναισθήματα άγχους και ανασφάλειας, που επιδρούν στην ψυχολογία της επιτόκου και στην έκβαση του τοκετού αρνητικά», λέει η Εύα. Η ίδια είχε πλήρη στήριξη από τον σύντροφό της, όμως αναγνωρίζει την έλλειψη στήριξης από το ευρύτερο περιβάλλον στην Ελλάδα: «Η ιδέα του τοκετού στο σπίτι αντιμετωπίζεται με επιφύλαξη και προκατάληψη. Εδώ μπαίνει πάλι η έννοια της σωστής προετοιμασίας γονέων.
Εν τέλει, την τελική απόφαση για το πλάνο τοκετού την παίρνει μόνο του το ζευγάρι, οπότε σημασία έχει να είναι σίγουρο για το τι πραγματικά του ταιριάζει. Στη δική μου περίπτωση υπήρχε αποδοχή της απόφασής μου. Λόγω της ιδιότητάς μου ως φοιτήτριας μαιευτικής, γνώριζαν ότι δεν θα έπαιρνα μία τέτοια απόφαση αλόγιστα, χωρίς να γνωρίζω και χωρίς να έχω αξιολογήσει όλες τις παραμέτρους.»
Μόνος οδηγός η φύση
Όσα κι αν διαβάσει κάποιος για τον τοκετό στο σπίτι, δεν παύει να νιώθει δέος. Δέος γι’ αυτές τις γυναίκες που τον τόλμησαν, που τον πέτυχαν. Οι ίδιες ωστόσο θεωρούν αυτονόητη τη δύναμή τους. Από τότε που ο τοκετός περιήλθε στα χέρια των ανδρών εξαιτίας της πατριαρχίας, χάθηκε η συνέχεια της τέχνης του και η γνώση που περνά από γυναίκα σε γυναίκα. Χρέος νιώθουν, λοιπόν, οι φιλοξενούμενές μας να δώσουν κάτι από τη δύναμη και τη γνώση τους ξανά στις γυναίκες που μας διαβάζουν:
Θα ήθελα να επισημάνω για μία τελευταία φορά τη σημασία της προετοιμασίας και της σωστής ενημέρωσης. Ο φυσιολογικός τοκετός είναι μία πράξη που, όπως το λέει και η λέξη, είναι φυσιολογική, είναι ο φυσιολογικός τρόπος για τον ερχομό ενός ανθρώπου στον κόσμο. Πρέπει να υπάρχει υπομονή και γλυκιά αναμονή.
Εγώ θα ήθελα η κάθε γυναίκα να φροντίσει να ενημερωθεί σε βάθος για τα στάδια του τοκετού και για τις διαφορές του φυσιολογικού από τον φυσικό τοκετό. Φυσιολογικός τοκετός δεν σημαίνει απαραίτητα φυσικός τοκετός, είναι απλά ένας κολπικός τοκετός που μπορεί να είναι γεμάτος παρεμβάσεις.
Ο φυσικός τοκετός είναι ο τοκετός που αφήνουμε να έρθει μόνος του: με οδηγό τη φύση, αβίαστα, στον χρόνο που το σώμα μας και το βρέφος μας επιθυμεί, χωρίς καμία παρέμβαση, χωρίς καμία ενόχληση από εξωτερικούς παράγοντες και χωρίς κανέναν άνθρωπο να θεωρεί ότι μπορεί να επιβάλλει την έλευση του μωρού σε συγκεκριμένο χρόνο και τόπο.
Όπου χρειαστεί, για λόγους ασφαλείας της υγείας, η ιατρική παρέμβαση είναι κρίσιμη και απαραίτητη. Σε κάθε άλλη περίπτωση ο τοκετός πραγματοποιείται από τη γυναίκα. Ο ρόλος των υπόλοιπων ατόμων είναι καθοδηγητικός και υποστηρικτικός. Το σώμα της γυναίκας είναι θαυμαστό, γνωρίζει.
Εγώ θα ήθελα να ξέρει η κάθε γυναίκα ότι ο τοκετός είναι δικός της. Ούτε του μαιευτηρίου, ούτε του γιατρού, ούτε της μαίας. Θα ήθελα να ξέρει επίσης ότι η συντριπτική πλειοψηφία είμαστε ικανές και να γεννήσουμε και να θηλάσουμε.
Να μη φοβούνται να αμφισβητήσουν, να ζητήσουν δεύτερη γνώμη, να απομυθοποιήσουν, να αλλάξουν γνώμη ακόμα και την 39η εβδομάδα.
Θα ήθελα να ξέρει πως με συνοδό την κατάλληλη μαία μπορεί να πραγματοποιηθεί ένας μη παρεμβατικός τοκετός και στο περιβάλλον του νοσοκομείου.
Να βρει την ομάδα που της ταιριάζει όσον αφορά στις μαίες που θα την πλαισιώσουν και να μην κάνει εκπτώσεις σε αυτό μέχρι να νιώσει απόλυτα σίγουρη και ήρεμη η ίδια, γιατί η αίσθηση ασφάλειας και ηρεμίας θα τη βοηθήσει να απολαύσει τη στιγμή του μοναδικού ταξιδιού που θα τη μεταμορφώσει από γυναίκα σε μάνα.
Μία γυναίκα θα πρέπει να ενημερωθεί και για την καισαρική, για να μπορέσει να την αποφύγει. Η καισαρική σίγουρα είναι μία σωτήρια μέθοδος σε περίπτωση απροόπτου. Όμως, όταν παγκοσμίως ορίζεται ότι μόνο ένα 10-15% των τοκετών μπορεί να καταλήξουν σε καισαρική και στη χώρα μας φτάνουμε στο 80-90%, κάπου εκεί καταλαβαίνουμε ότι κάτι δεν πάει καλά…
Αναίτια καισαρική είναι και η προγραμματισμένη επαναληπτική καισαρική.
Θέλω οι γυναίκες να ξέρουν ότι το “μια φορά καισαρική για πάντα καισαρική” είναι ένας μύθος και ότι δεν χρειάζεται να επαναλάβουν μία καισαρική, αν δεν υπάρχει καμία άλλη ιατρική ένδειξη. Οι γυναίκες πρέπει να διεκδικήσουν το δικαίωμά τους στον φυσιολογικό τοκετό.
Να ζήσει το θαύμα και να αφεθεί σε αυτό που το σώμα κάθε γυναίκας γνωρίζει καλύτερα από τον καθένα.
Εύχομαι σε όλες τις γυναίκες να βρουν τη δύναμη που κρύβουν μέσα τους. Είμαστε πλάσματα μοναδικά και ευλογημένα και πραγματικά μπορούμε να φτιάξουμε έναν καλύτερο κόσμο. Το να διεκδικήσουμε αυτό που θέλουμε και προστάζει η ψυχή μας δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως επαναστατικό και διαφορετικό, αλλά ως αυτονόητο.
Ο Στέλιος Κερασίδης και ο ήχος του πιάνου
Ανάμεσα στους συνδημότες μας, το παιδί-θαύμα στο πιάνο, ο Στέλιος Κερασίδης, γεννήθηκε επίσης στο σπίτι του, στον δήμο Μαραθώνα. Η μητέρα του, Κοστάνζια, αναφέρει χαρακτηριστικά, ότι τη στιγμή της γέννησής του ακουγόταν το πιάνο να παίζει.
Κι όσο κι αν αυτό ακούγεται ρομαντικό, έχει αποδειχθεί ότι, προγεννητικά και μεταγεννητικά, τίποτα δεν είναι τυχαίο και οι επιλογές της εγκύου κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης, αλλά και ο χειρισμός και ο σεβασμός του βρέφους κατά τη διάρκεια του τοκετού και αμέσως μετά, θέτουν τις βάσεις και διαμορφώνουν όλη του τη ζωή.
Οι περισσότερες γυναίκες που γεννάνε στο σπίτι, θέλουν να αποφύγουν ακριβώς αυτές τις άσκοπες και βίαιες πρακτικές που δέχονται τα βρέφη στα μαιευτήρια. «Στο σπίτι το μωρό δεν απομακρύνθηκε καθόλου από κοντά μου. Οι μετρήσεις έγιναν είτε όταν αυτό ήταν στην αγκαλιά μου, είτε αφού θήλασε. Ο χώρος ήταν σε θερμοκρασία και φως όπως εγώ επιθυμούσα, με απόλυτο σεβασμό», λέει η Ιωάννα.
Κλείνοντας λοιπόν, έναν τέτοιο τοκετό ευχόμαστε σε όλα τα βρέφη και τις μητέρες. Γεμάτο γαλήνη, θαλπωρή, ηρεμία, αγάπη, ωκυτοκίνη, με ένα πιάνο σε μια άκρη να παίζει.
Το ήξερες ότι…
– Η πρώτη ώρα του μωρού, επονομαζόμενη και χρυσή ώρα, είναι η πιο σημαντική στιγμή του μωρού να βρίσκεται στην αγκαλιά της μητέρας του, να θηλάσει και να διατηρεί βλεμματική επαφή. Τα βρέφη που γεννιούνται σε μαιευτήριο, ωστόσο, απομακρύνονται από τις μητέρες τους κατά τη διάρκεια αυτής της πολύτιμης ώρας.
– Το αμνιακό υγρό έχει ίδια μυρωδιά και γεύση με το πρωτόγαλα, γι’ αυτό αν αφήσεις ένα μωράκι που μόλις έχει γεννηθεί πάνω στη μητέρα του, εκείνο θα μπουσουλήσει και θα προσανατολιστεί μέχρι τη θηλή, ώστε να θηλάσει.
– Κατά τη γέννηση, το 1/3 του αίματος του μωρού συγκεντρώνεται στον πλακούντα. Μετά τη γέννηση, το αίμα επιστρέφει στο μωρό – αν το αφήσουν! Το γρήγορο κόψιμο του λώρου έχει συνδεθεί με σιδηροπενία. Η ευρωπαϊκή οδηγία αναφέρει ότι ο πλακούντας πρέπει να μένει συνδεδεμένος με το νεογνό τουλάχιστον για 10 λεπτά, καθώς το αίμα έχει περάσει ολοκληρωτικά στο μωρό μόνο αφού σταματήσει ο λώρος να πάλλεται.
– Στις περισσότερες περιπτώσεις και με τις κατάλληλες συνθήκες, μία επίτοκος μπορεί να περιμένει την άφιξη του παιδιού της ακόμη και δύο εβδομάδες μετά την πιθανή ημερομηνία τοκετού (δηλαδή 42 εβδομάδες κι όχι 40).
– Υπάρχει μία μέθοδος που λέγεται hypnobirthing και, μέσω κατάλληλων ασκήσεων προετοιμασίας, η επίτοκος γεννάει σε βαθιά χαλάρωση, χωρίς αναλγησία.
– Υπάρχει ένας οργανισμός που λέγεται La Leche League Greece και προωθεί τον θηλασμό. Στο site του μπορείς να βρεις πλήθος σχετικών εγγράφων και να επικοινωνήσεις με συμβούλους θηλασμού, χωρίς χρηματικό αντάλλαγμα.
