Γράφει ο Βασίλης Λουίζος

Η Marathon Press συνάντησε και μίλησε με τον ομότιμο καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών, κ. Γεώργιο Θεοδώρου, επιστημονικό υπεύθυνο και συντονιστή των ανασκαφών στο Πικέρμι.

Πόσοι από εμάς γνωρίζουμε ότι το Πικέρμι αποτελεί μία περιοχή, όπου καθημερινά αποκαλύπτονται παλαιοντολογικά ευρήματα 7.200.000 ετών;

Ο ομότιμος καθηγητής Παλαιοντολογίας-Στρωματογραφίας του Τμήματος Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος (ΕΚΠΑ), κ. Γεώργιος Θεοδώρου, με ομάδα φοιτητών, φέρνουν στο φως, καθημερινά, σημαντικά ευρήματα που βάζουν δυναμικά το Πικέρμι στον χάρτη της διεθνούς παλαιοντολογίας.

Η Marathon Press συνάντησε επί το έργον τον καθηγητή και την ομάδα των εκκολαπτόμενων παλαιοντολόγων στο Πικέρμι, στον χώρο των ανασκαφών. Ακούραστος δάσκαλος, με μεράκι, προσηλωμένος στον στόχο του, ήταν ιδιαίτερα πρόθυμος να μας εξηγήσει τα πάντα! Κατά τη διάρκεια της σύντομης συζήτησης μαζί του, δεν αργήσαμε να συνειδητοποιήσουμε ότι είχαμε μπροστά μας έναν επιστήμονα αφοσιωμένο στο έργο του, που έχει βάλει ως στόχο να αναδείξει και να προβάλει το πλούσιο παλαιοντολογικό παρελθόν αυτής της περιοχής. Μας μίλησε για το όραμά του αλλά και τις ανυπέρβλητες δυσκολίες που συναντάει. Στη συνέχεια, μας ξενάγησε στη «Μόνιμη Έκθεση Παλαιοντολογικών Θησαυρών Πικέρμιου» στο πρώην Κοινοτικό Μέγαρο της πόλης, όπου μεταφέρονται και εκτίθενται τα ευρήματα προσωρινά. Και αυτό γιατί η Δημοτική Αρχή του Δήμου Ραφήνας-Πικερμίου καταβάλλει κάθε δυνατή προσπάθεια για να βρει χρηματοδότηση με σκοπό να κατασκευάσει και να λειτουργήσει στο Πικέρμι Μουσείο Φυσικής Ιστορίας στο πλαίσιο ενός παλαιοντολογικού πάρκου, μοναδικού για τα ελληνικά δεδομένα.

Κύριε καθηγητά, επειδή υπάρχει μία σύγχυση ανάμεσα στους όρους παλαιοντολογία και αρχαιολογία, διασαφηνίστε μας τη διαφορά.

Είναι δύο τελείως διαφορετικές επιστήμες. Στη μία οι φοιτητές σπουδάζουν στη Φιλοσοφική Σχολή Αρχαιολογία, η οποία ασχολείται με αντικείμενα που είδε, έφτιαξε, εγκατέλειψε ο άνθρωπος. Άρα, λοιπόν, όλα τα αρχαιολογικά ευρήματα, εξ ορισμού, τα είδε και τα άγγιξε ο άνθρωπος. Τα κατασκεύασε. Χρονικά, τουλάχιστον η κλασική αρχαιολογία, πηγαίνει μέχρι και την κεραμική εποχή.

Η παλαιοντολογία έχει ένα αντικείμενο που ξεκινάει από πολύ πολύ παλιά. Ένας παλαιοντολόγος μπορεί να ασχολείται με αντικείμενο 3,2 δις ετών και φτάνει μέχρι, εξ ορισμού, τα 10.000 χρόνια. Όλη η έμβια ζωή, ζώα και φυτά, καλύπτονται από την παλαιοντολογία. Υπάρχουν ειδικότητες που ασχολούνται με την ξηρά, όπως εμείς που ασχολούμεθα με τα χερσαία θηλαστικά κάποιων ηλικιών. Άλλες που ασχολούνται με τη θάλασσα, με τα μαλάκια όλων των κατηγοριών, με τα μικροαπολιθώματα και ούτω καθ’ εξής. Φυσικά, υπάρχουν και άλλοι συνάδελφοι που ασχολούνται με τα φυτά, είτε αυτά τα φυτά είναι ολόκληροι κορμοί όπως έχουν βρει στο Σίγρι άλλοι παλαιοντολόγοι είτε ακόμα και με κόκκους γης ή φυτών. Μικροσκοπικά αντικείμενα, τα οποία φτιάχνουν οι οργανισμοί, εμείς τα βρίσκουμε και ξέρουμε από τι οργανισμό προέρχονται.

Μια που αναφέρθηκα στο Σίγρι, να πούμε ότι τη δεκαετία του ’80 το Πανεπιστήμιο Αθηνών έκανε μετά από πολύ προσπάθεια δύο αιτήματα προς την Πολιτεία να προστατευτούν δύο περιοχές τότε, το Πικέρμι και το Σίγρι. Για τις δύο αυτές περιοχές το 1984 και το 1985 βγήκαν τα δύο ΦΕΚ που τις προστατεύανε. Στο Σίγρι οι τοπικοί πολιτικοί το υποστήριξαν πιο πολύ και έφτασε να υπάρχει αυτό που υπάρχει σήμερα και είναι πολύ αξιόλογο. Στο Πικέρμι, παρά τις προσπάθειες, παρά τη θέληση κάποιων ανθρώπων στο παρελθόν, που ήδη από το ’80 υποσχέθηκαν Μουσείο, δεν μπορέσαμε να φτάσουμε στο ζητούμενο. Οι προσπάθειες χάνονταν στη διαδοχή των αρχόντων και των δημοτικών αρχών. Ξεκινάει κάποιος κάτι και αν δεν το συνεχίσει ο επόμενος, προφανώς δε ολοκληρώνεται ποτέ. Σκεφτείτε ότι για την ιστορία του Πικερμίου, σαν προσπάθεια, υπάρχουν κείμενα ήδη από το 1901 που ζητούν να γίνει κάτι και να αξιοποιηθεί η περιοχή.

Γιατί θεωρείτε ότι το Πικέρμι αποτελεί μία θέση ιδιαίτερου παλαιοντολογικού ενδιαφέροντος;

Το Πικέρμι είναι γνωστό από το 1836 περίπου, που ξεκίνησε η πρώτη συλλογή απολιθωμάτων. Τότε ο George Finlay πήγε εκεί, μάζεψε κάποια κόκκαλα τα οποία ονόμασε «ελληνικά κόκκαλα» σε κάποιες επιστολές. Λίγο αργότερα ένα βαυαρός στρατιώτης μάζεψε απολιθώματα που είχαν μέσα κάποιους κρυστάλλους, νόμιζε ότι ήταν διαμάντια και τα πήγε στη Γερμανία. Εκεί κατάλαβε ότι δεν ήταν θησαυρός αλλά κρύσταλλοι ανθρακικού ασβεστίου, μηδενικής αξίας. Όμως, επειδή αυτοί οι κρύσταλλοι ήταν μέσα σε οστά διαφόρων ζώων, ακόμη και πιθήκων, προκάλεσαν το διεθνές ενδιαφέρον και ξεκίνησαν να γίνονται ανασκαφές. Από το 1850, 1860, συνεχώς μέχρι το 1900, 1912, έχουμε πολύ έντονη ανασκαφική δραστηριότητα στο Πικέρμι, το οποίο έχει χαρακτηριστεί από Γάλλους ως η «Ακρόπολη της Παλαιοντολογίας». Τόσο αυτό τον χαρακτηρισμό όσο και την ονομασία «Πικέρμι» μπορούμε να τα δούμε και ως τίτλους σε εκατοντάδες δημοσιεύσεις παλαιοντολογικές. Θα ήταν αδύνατο αυτή τη στιγμή να κάνουμε έναν κατάλογο δημοσιεύσεων που αναφέρουν μέσα το Πικέρμι γιατί είναι πολλές χιλιάδες, ανά τον κόσμο, σε Ευρώπη, Ρωσία, Βραζιλία, Αμερική κλπ. Παντού αναφέρεται και παντού ξέρουν το Πικέρμι.

Αν ένας έλληνας επισκεφθεί κάποιο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του εξωτερικού, θα δει δύο πράγματα από την Ελλάδα. Δυστυχώς, θα δει ελληνικά απολιθώματα. Δεν έχω πάει σε Μουσείο που να μην έχει κάτι από την Ελλάδα, κάτι από το Πικέρμι. Θα δει, επίσης, ορυκτά του Λαυρίου. Είναι δύο πολύ σημαντικά πράγματα, ελληνικά, τα οποία τα βλέπουμε σε όλα τα Μουσεία, σε όλο τον κόσμο. Και λέω «δυστυχώς» γιατί μόνο στην Ελλάδα δεν τα βλέπουμε, όπως θα έπρεπε.

Πρέπει να γίνουν αρκετά πράγματα στο Πικέρμι ώστε να έχει μία δεσπόζουσα θέση. Η προσπάθειά μου ήταν να γίνει ένα πολύ καλό Μουσείο Παλαιοντολογίας, με δυνατότητα μελλοντικά να επεκταθεί σε ένα Μουσείο Φυσικής Ιστορίας, εθνικού χαρακτήρα και πανεπιστημιακής υποστήριξης. Πρέπει να γίνει, δηλαδή, στο μέλλον ένα σύνθετο μοντέλο πανεπιστημίου – κοινωνίας και να αναπτυχθεί αυτός ο πόλος έλξης, να μελετάται, να διερευνάται, να προσφέρει στο κοινωνικό σύνολο. Δεν έχει νόημα να κάνω εγώ μια δημοσίευση και να τη δουν 100 ειδικοί επιστήμονες. Δεν έχει κανένα νόημα. Πρέπει να φτάνει στο κοινωνικό σύνολο το αποτέλεσμα της έρευνάς μας.

Με βάση τα ευρήματα, μπορούμε να φανταστούμε πώς ήταν το Πικέρμι 7 εκατομμύρια χρόνια πριν;

Ναι. Παρακαλούμε τους αναγνώστες να κλείσουν τα μάτια τους και να φανταστούν τις σημερινές αφρικανικές σαβάνες. Αυτή την εικόνα είχαμε και τότε στο Πικέρμι σε γενικές μορφές. Εξελίχθηκαν μεταγενέστερα σε αυτό που έχουμε σήμερα στην Αφρική και την Ασία. Θα πω, βέβαια, ότι επιστημονικά τα είδη του Πικερμίου έχουν περισσότερες σχέσεις με ασιατικά είδη και λιγότερο με αφρικανικά. Η εικόνα που θα έδιναν σ’ έναν θεατή είναι η εικόνα μιας σαβάνας με προβοσκιδωτά, ελέφαντες, με καμηλοπαρδάλεις και πιθήκους, με ποικιλία από αντιλόπες και άλλα βοοειδή, με ελάφια, με χοίρους, με σαρκοφάγα, με ρινόκερους, με πτηνά, γιγαντιαίες χελώνες και ούτω καθ’ εξής. Αυτό ήταν το Πικέρμι, όπως είναι περίπου σήμερα μια αφρικανική σαβάνα. Πεδινή περιοχή. Εμείς απλώς σκάβουμε στη ρεματιά, όπως είδατε, η οποία δημιουργήθηκε από τα νερά της Πεντέλης, στα ιζήματα που σκέπασαν πικερμικά ευρήματα εδώ και 7 εκατομμύρια χρόνια. Υπήρξαν πεδιάδες, είχαμε τα ευρήματα, σκεπάστηκαν με άλλα ιζήματα και έρχονται τα νερά της Πεντέλης, δημιουργούν τη ρεματιά και μας φέρνουν στην επιφάνεια αυτά τα ευρήματα.

Πέρα από το Πικέρμι, σε ποια άλλα σημεία της Ελλάδας έχετε κάνει παρόμοιες ανασκαφές και τί έχει αναδειχθεί;

Απολιθώματα έχουν βρεθεί στην Κερασιά Ευβοίας, στη Ρόδο, στη Σάμο κλπ. Νεότερα είδη, των τελευταίων 2.000.000 ετών, βρέθηκαν στη Μεγαλόπολη, όπου στις 26 Αυγούστου θεμελιώθηκε το πρώτο Παλαιοντολογικό Μουσείο της Πελοποννήσου. Είναι σημαντικό το κράτος να ενδιαφέρεται, όχι μόνο για τα αρχαιολογικά αλλά και για τα παλαιοντολογικά ευρήματα, γιατί αποτελούν έναν θησαυρό που θα προσελκύσει στο μέλλον εκατομμύρια τουρίστες. Το ελπιδοφόρο είναι ότι το Μουσείο της Μεγαλόπολης, λογικά, σε δύο χρόνια θα είναι σε λειτουργική κατάσταση. Έχουμε κάνει, επίσης, κάποιες εργασίες στην Κρήτη η οποία χαρακτηρίζεται από την πλουσιότερη συνάθροιση παλαιοντολογικών θέσεων στη Μεσόγειο. Φτιάξαμε σε συνεργασία με το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας «Γουλανδρή» ένα παράρτημα όπου παρουσιάζονται τα παλαιοντολογικά ευρήματα. Όμως, η ευρύτερη περιοχή χρειάζεται προστασία. Δεν προλαβαίνουμε να τη μελετήσουμε εμείς. Θα τη μελετήσουν οι επόμενες γενιές αλλά πρέπει να προστατευθεί, να διατηρηθεί και να σωθεί. Δυστυχώς, με αργό ρυθμό καταστρέφεται συνεχώς, παρά τις επιστολές μας στους Αρμοδίους.

Γνωρίζουμε ότι για την κατασκευή του Μουσείου της Μεγαλόπολης, ένα πλήθος ενεργών πολιτών πίεσε τους αρμόδιους. Νομίζω ότι και για το Πικέρμι πρέπει να ξεσηκωθούν οι πολίτες, με την καλή έννοια.

Εγώ ξεκίνησα να ασχολούμαι το 2009 στη Μεγαλόπολη μετά την πρόσκληση ενός τοπικού συλλόγου, μέλη του οποίου ήρθαν και με βρήκαν στις ανασκαφές του Πικερμίου και ζήτησαν να τους βοηθήσω να γίνει πραγματικότητα ένα δικό τους όνειρο. Ήθελαν να αξιοποίησαν αυτό που ήξεραν ότι υπήρχε στην περιοχή τους. Το βλέπανε γιατί υπήρχε. Είχαν δει ανασκαφές οι γονείς τους το ’65 από το Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Δυστυχώς, συναντάμε εμπόδια, εκτός από τα οικονομικά και από διάφορες υπηρεσίες. Κάποτε πρέπει να σταματήσει η αστυνόμευση. Είμαστε 6 παλαιοντολόγοι, είμαστε ελάχιστοι. Χρειαζόμαστε υποστήριξη κάθε μορφής. Εκτός από οικονομική, χρειαζόμαστε ηθική υποστήριξη. Εμείς αισθανόμαστε ότι είμαστε αντίπαλοι με κάποιες κρατικές υπηρεσίες.

Ας επιστρέψουμε τώρα στα δικά μας. Ποιος χρηματοδοτεί την ανασκαφή στο Πικέρμι και ποιες δυσκολίες συναντάτε; Θεωρείτε ότι η οικονομική κρίση αποτελεί εμπόδιο;

Τη χρηματοδότηση για την ανασκαφή στο Πικέρμι την ξεκίνησε παλιά η Κοινότητα Πικερμίου. Χάσαμε κάποια χρόνια που δεν μας χρηματοδοτήσανε ολόκληρη περίοδο και η σημερινή Δημοτική Αρχή Ραφήνας-Πικερμίου αγκάλιασε ιδιαίτερα ένθερμα την προσπάθειά μας και, όσο μπορεί, μας χρηματοδοτεί ενώ παράλληλα αναζητεί και βρίσκει χορηγούς για λογαριασμό μας. Ταυτόχρονα, υπάρχουν κάποιες πιστώσεις από τον Δήμο που μας επιτρέπουν να έχουμε μία μικρή ομάδα να δουλεύει στην περιοχή, κατά διαστήματα, για 3-4 εβδομάδες.

Επίσης, ο Δήμος μάς έχει διαθέσει έναν χώρο να συντηρούμε το υλικό και για ορισμένους μήνες 1-2 άτομα για αυτό τον σκοπό. Είναι μία αντιμετώπιση πολύ θετική. Φυσικά θα μπορούσε να είναι περισσότερη αλλά αυτή τη στιγμή αυτά που μπορούν να προσφέρουν, αυτά γίνονται. Παράλληλα, έχει χρηματοδοτήσει τη μελέτη σε αρχιτεκτονικό γραφείο με σκοπό να ετοιμαστεί το Παλαιοντολογικό Μουσείο και το Πάρκο. Νομίζω είναι πολύ σημαντικά αυτά τα βήματα και ελπίζω να βρει και ο Δήμος ανοιχτά αφτιά στην Πολιτεία για να ενισχυθεί αυτή η προσπάθεια. Δεν είναι μονάχα τοπικού ενδιαφέροντος, είναι ελληνικού ενδιαφέροντος. Αν δούμε τι γίνεται στο εξωτερικό, σαφέστατα τα οφέλη δεν θα είναι μόνο για τον Δήμο Ραφήνας-Πικερμίου. Μουσείο και Παλαιοντολογικό Πάρκο πρέπει να γίνουν και πρέπει να λειτουργήσουν σωστά.

Η οικονομική κρίση δεν αποτελεί το μεγάλο εμπόδιο. Η απύθμενη γραφειοκρατία είναι αυτή που κάνει τη ζημιά. Συμπιέζονται με εφιαλτικό τρόπο οι υπηρεσίες του πανεπιστημίου και αδυνατούν να μας στηρίξουν, όση προσπάθεια και να καταβάλλουμε. Είναι το νομοθετικό πλαίσιο τέτοιο που καθυστερούμε πάρα πολύ. Το 2010, για την έκθεση στο Πικέρμι, η απόφαση χρηματοδότησης από την Περιφέρεια βγήκε Απρίλιο και 1η Δεκεμβρίου κάναμε τα εγκαίνια. Ετοιμάσαμε όλο τον χώρο, τα γραφιστικά, τον χώρο συντήρησης κλπ. Αντίστοιχο χρονικό διάστημα δεν αρκεί σήμερα, λόγω γραφειοκρατίας, ούτε για μία υπογραφή σύμβασης εργασίας. Άλλο παράδειγμα είναι ότι χρειάστηκε να αλλάξει πρόσφατα μία (!) λέξη σε κάποια σύμβαση ώστε να εγκριθεί με αποτέλεσμα να χάσουμε 6 μήνες και να φθάσουμε συνολικά στους 16 για υπογραφή 5 σελίδων! Και όλα αυτά επειδή άλλαξε στο ενδιάμεσο ο νόμος… Και μιλάμε για μεικτό ποσό περί τις 5.000 ευρώ. Δηλαδή απίστευτη ταλαιπωρία για να χρηματοδοτηθεί το πανεπιστήμιο με το καθαρό ποσό των 4.000 ευρώ…

Και είναι τραγικό αυτό γιατί συνάδελφοι του εξωτερικού δουλεύουν με ένα μοντέλο εθελοντών οι οποίοι πληρώνουν για να συμμετέχουν στις ανασκαφές. Αυτό δεν μπορούμε να το κάνουμε στην Ελλάδα… Προσπάθησα να το εφαρμόσω για 10 χρόνια και απέτυχα. Αντί να κυνηγάμε 5.000 ευρώ από τον κάθε Δήμο θα μπορούσαμε να έχουμε 5 εθελοντές συναδέλφους ή μεταπτυχιακούς φοιτητές από ξένα πανεπιστήμια και να έχουμε έναν προϋπολογισμό πενταπλάσιο από αυτά που μας δίνει ο κάθε Δήμος. Και όλα αυτά υπέρ της έρευνας. Γι’ αυτό σας λέω, δεν είναι καθαρά οικονομικό το πρόβλημα. Υπάρχουν λύσεις, δοκιμασμένες στον διεθνή χώρο που δεν τις θέλουμε. Φοβάται το πανεπιστήμιο ή η πολιτεία να τις εφαρμόσει…

Ο όγκος των ευρημάτων στο Πικέρμι είναι εντυπωσιακός. Θα ήταν εφικτό το Πικέρμι να εξελιχθεί στο πρώτο Παλαιοντολογικό Πάρκο της Αττικής, αποτελώντας πόλο έλξης τόσο για την επιστημονική κοινότητα όσο και για το ευρύ κοινό;

Εκεί εσείς είδατε, κατά μήκος της ρεματιάς, να δουλεύουμε σε μήκος 5 μέτρων… Θα μπορούσαμε να δουλεύουμε σε μήκος 1.500 μέτρων. Δεν έχω καμία αμφιβολία ότι όπου και να σκάψουμε, με λίγη προσπάθεια θα εντοπίσουμε τα σωστά στρώματα. Φανταστείτε αντί να έχετε 10-12 άτομα να δουλεύουν, να έχετε 200 και αντί να τα έχετε για ένα μήνα, να τα έχετε συνεχώς. Όταν έχει κακό καιρό να κάνουν συντήρηση και όταν έχει καλό καιρό να δουλεύουν στο πεδίο. Το αποτέλεσμα θα ήταν εκπληκτικό. Θα θύμιζε αυτά που βλέπουμε σε άλλες χώρες, όπως στην Αμερική, την Κίνα κλπ.

Το Υπουργείο Πολιτισμού έχει ενισχύσει ποτέ την προσπάθειά σας;

Μπορώ να σας πω ότι μέχρι σήμερα μας έχουν χρηματοδοτήσει Δήμοι, πρώην Νομαρχίες, η Αντιπεριφέρεια Αρκαδίας για τη Μεγαλόπολη, η Γραμματεία Έρευνας και Τεχνολογίας δύο φορές το διάστημα 2000-2002, το Υπουργείο Παιδείας εμάς και το Πολυτεχνείο ώστε να κάνουμε ένα τρισδιάστατο μοντέλο, 3D εκτυπωμένο, των τελευταίων ελεφάντων της Τήλου. Τώρα μας χρηματοδοτεί ξανά η Γενική Γραμματεία Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής για τη μεταφορά της έκθεσης της Τήλου, ώστε να είναι διαθέσιμη στους επισκέπτες. Από το 1990 ότι χρήματα έχουμε πάρει για την Τήλο από εκεί προέρχονται. Όπως είδατε, δεν σας είπα να έχουμε χρηματοδοτηθεί ποτέ από το Υπουργείο Πολιτισμού. Δυστυχώς, μόνο εμπόδια έχουμε αντιμετωπίσει και αυτά θα λυθούν μόνο με κατάλληλες αλλαγές της νομοθεσίας. Δεν υπάρχουν άλλοι τρόποι. Δεν γίνεται το 100% των πιστώσεων να πηγαίνουν στην αρχαιολογία και στην παλαιοντολογία να μην πηγαίνει τίποτα και να έχουμε και άλλης μορφής επεμβάσεις. Θυμάμαι, πριν από 25 χρόνια περίπου, μας έστειλαν την Αστυνομία. Έγινε κατάσχεση ενός Χαυλιόδοντα 2,8 μέτρων. Τον επέστρεψαν στο Μουσείο του Πανεπιστημίου μας μετά από 10 περίπου χρόνια… Δε γίνεται έτσι έρευνα. Με τι θα ασχολούμεθα; Με εκπαίδευση, γραφειοκρατία ή με έρευνα; Και γιατί να υποχρεωνόμαστε, για να μπορέσουμε να εργαστούμε, να συνδημοσιεύουμε υποχρεωτικά με άλλους, εκτός της ομάδας μας;

Μιλήσατε προηγουμένως για το κλίμα. Τυφώνες στην Αμερική, πλημμύρες στην Ασία κλπ κλπ. Θεωρείτε ότι ο άνθρωπος έχει βάλει το χεράκι του και βλέπουμε τέτοια ακραία φαινόμενα;

Είναι κάτι που λέω στους φοιτητές μου σε κάθε ευκαιρία. Το κλίμα, είτε μας αρέσει είτε όχι, υφίσταται -και έχει υποστεί- τρομακτικές μεταβολές χωρίς την επίδραση του ανθρώπου. Είναι γεγονός ότι αλλάζει πάρα πολύ χωρίς να κάνει ο άνθρωπος τίποτα και θα αλλάζει είτε είναι είτε δεν είναι ο άνθρωπος στον πλανήτη. Τώρα, αν έχουμε και εμείς μία μικρή ευθύνη, θεωρώ ότι ποσοστιαία περιορίζεται στα τελευταία χρόνια. Είναι τεράστια η επίπτωση φυσικών παραγόντων. Μία έντονη ηφαιστειακή δραστηριότητα μπορεί να αλλάξει το κλίμα με τρομακτικό ρυθμό.

Πριν 18.000 μόνο χρόνια, η στάθμη της θάλασσας ήταν 120 μέτρα χαμηλότερα από τη σημερινή. Άρχισε να ανεβαίνει περίπου πριν από 12.000 χρόνια και περίπου πριν από 5.500 χρόνια, έφτασε στα σημερινά επίπεδα. Με φυσικό τρόπο. Και αν πάμε πιο πίσω από τα 70.000 χρόνια, έχουμε στάθμες θάλασσας πάνω από 15-20 μέτρα υψηλότερες απ’ ότι είναι σήμερα. Δεν βλέπω τον λόγο η φύση να μην το ξανακάνει. Άσχετα αν είμαστε εμείς παρόντες. Το λάθος που κάνει ο άνθρωπος, εφόσον έχει την επιστημονική γνώση, είναι ότι δεν λαμβάνει τα κατάλληλα μέτρα για να προστατευθεί από τα καιρικά φαινόμενα. Για παράδειγμα, όταν χτίζεις εκεί που δεν πρέπει, κάποια στιγμή θα έρθει το νερό και θα σε παρασύρει.

Εν πάση περιπτώσει, το κλίμα αλλάζει από μόνο του. Το θέμα είναι πόσο έντονη είναι η αλλαγή που προκαλεί η φύση από μόνη της και πόσο έντονη η αλλαγή που προκαλεί ο άνθρωπος.

Κύριε καθηγητά, ευχαριστούμε πολύ για την όμορφη συζήτηση!