Οι Ελληνίδες και το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι

Του Κώστα Ζοργιού

Από το 1881 και την… επανάσταση που έγινε στη Νήσο του Μαν και το 1893, όταν η Νέα Ζηλανδία έγινε η πρώτη χώρα που έδωσε δικαίωμα ψήφου σε εθνικές εκλογές μέχρι και το 1952, όταν αναγνωρίστηκε το ίδιο δικαίωμα στη χώρα μας, απαιτήθηκαν πολλοί αγώνες παγκοσμίως από το φεμινιστικό κίνημα για να κατακτηθεί το προφανές.

Οι πιέσεις που άσκησε άμα τη ίδρυσή της το 1904 και έπειτα η Διεθνής Συμμαχία των Γυναικών έπιαναν σταδιακά τόπο και οι μεγάλες δυτικές δυνάμεις άρχιζαν η μία μετά την άλλη να ανταποκρίνονται σε αυτό που σήμερα θεωρείται αυτονόητο, τότε όμως αντιμετωπιζόταν ως αδιανόητο αίτημα.

Θα ήταν παράλογο να αγνοήσουμε μια διαβολική σύμπτωση που θέλει τη χώρα μας να αναγνωρίζει Φεβρουάριο (05/02/1930) με προεδρικό διάταγμα το δικαίωμα του εκλέγειν, να δίνει Φεβρουάριο (11/02/1934) το δικαίωμα συμμετοχής σε δημοτικές εκλογές, να καλωσορίζει Φεβρουάριο (02/02/1953) την πρώτη βουλεύτρια στη Βουλή και να επιτρέπει Φεβρουάριο (19/02/1956) σε γυναίκες την πρώτη ψήφο σε βουλευτικές εκλογές.

Δικαιωματικά, λοιπόν, το «Ήξερες Ότι» του τεύχους Φεβρουαρίου αφιερώνεται στις Ελληνίδες ψηφοφόρους και το δικαίωμα του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι που κατέκτησαν -δυστυχώς- με πολύ κόπο.

• Η πρώτη επαφή των γυναικών με τις κάλπες μάς γυρνά στον Ιανουάριο του 1841, όταν μια ομάδα 20 Ελληνίδων παραβίασε τον νόμο και ψήφισε παράνομα σε τοπικές εκλογές. Οι ψήφοι καταμετρήθηκαν ως έγκυρες, ωστόσο η πράξη τους χαρακτηρίστηκε από τις εφημερίδες της εποχής ως «φρικώδης παρανομία».
• Οι γυναίκες ψήφισαν για πρώτη φορά επίσημα στις δημοτικές εκλογές του 1934 που διεξήχθησαν στις 11 Φεβρουαρίου. Δεν είχαν όλες εκλογικό δικαίωμα, αλλά όσες είχαν κλείσει τα 30 τους χρόνια και παράλληλα διέθεταν απολυτήριο δημοτικού. Στους εκλογικούς καταλόγους της Αθήνας γράφτηκαν συνολικά 2.655 γυναίκες ωστόσο ψήφισαν μόλις 439.
• Το δικαίωμα ψήφου αντιμετωπίστηκε με ιδιαίτερο τρόπο και από σημαντικές προσωπικότητες της εποχής και μάλιστα υπήρξαν και περιπτώσεις… σαμποτάζ. Η Μαρίκα Κοτοπούλη, για παράδειγμα, είχε αρνηθεί να συμμετάσχει στη διαδικασία υποστηρίζοντας ότι ψήφο αποζητούν μόνο όσες είναι άσχημες και όσες αποφεύγουν να κάνουν παιδιά.

Χρειάστηκε να περάσουν 88 ολόκληρα χρόνια για να τεθεί σε εφαρμογή η πράξη της καθολικής ψηφοφορίας που είχε κατοχυρωθεί στο Σύνταγμα του 1864, όταν αναγνωρίστηκε στις γυναίκες η ιδιότητα του πολίτη. Αλλά, έστω κι έτσι, ο Μάιος του 1952 ήταν ιστορικός καθώς ψηφίστηκε ο νόμος 2159 που έδινε για πρώτη φορά το δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες σε βουλευτικές εκλογές.

• Δυστυχώς, βέβαια, οι παθογένειες της χώρας που ανέκαθεν μας ταλαιπωρούσαν δεν επέτρεψαν στις γυναίκες να ψηφίσουν στις βουλευτικές εκλογές του Νοεμβρίου του 1952, δηλαδή λίγους μήνες αργότερα. Αφού ξεπεράστηκαν οι αδιανόητες αντιδράσεις για την αρχική απόφαση, βρέθηκε άλλο εμπόδιο, αυτό της γραφειοκρατίας, με τη δικαιολογία ότι δεν επαρκούσε ο χρόνος για να γίνουν όλες οι εγγραφές στους εκλογικούς καταλόγους.
• Η… μεγάλη στιγμή ήρθε τελικά δύο μήνες αργότερα, με τις γυναίκες να λαμβάνουν μέρος στις αναπληρωματικές εκλογές του Νομού Θεσσαλονίκης στις 18 Ιανουαρίου 1953. Αυτή ήταν η πρώτη φορά που οι ελληνίδες ψηφοφόροι μπόρεσαν να εκλέξουν πολιτικούς αντιπροσώπους της αρεσκείας τους αλλά και να εκλεγούν.

• Στις 2 Φεβρουαρίου του 1953, σε επαναληπτική εκλογή στη Θεσσαλονίκη, η Ελένη Σκούρα, του Ελληνικού Συναγερμού έγινε η πρώτη Ελληνίδα που μπήκε στη Βουλή. Μαζί με τη Βιργινία Ζάννα από το Κόμμα Φιλελευθέρων, υπήρξαν οι δυο πρώτες γυναίκες υποψήφιες για το βουλευτικό αξίωμα.
• Η πρώτη συμμετοχή σε «επίσημες» βουλευτικές εκλογές ήρθε τελικά το 1956 (19 Φεβρουαρίου). Η Λίνα Τσαλδάρη της ΕΡΕ και η Βάσω Θανασέκου της Δημοκρατικής Ένωσης κατάφεραν να μπουν στη Βουλή, με την Τσαλδάρη μάλιστα να γίνεται στη συνέχεια και η πρώτη ελληνίδα υπουργός, αναλαμβάνοντας το Κοινωνικής Πρόνοιας στην κυβέρνηση Καραμανλή.

Χρειάστηκε, πάντως, να περάσουν δεκαετίες ολόκληρες για να αποκτήσει η γυναίκα πιο δυνατή φωνή στα κοινά. Ενδεικτικό είναι ότι οι πρώτες αρχηγοί κόμματος ήταν η Αλέκα Παπαρήγα που εξελέγη Γενική Γραμματέας της ΚΕ του ΚΚΕ στις 27 Φεβρουαρίου 1991 και η Μαρία Δαμανάκη που ανέλαβε τα ηνία του Συνασπισμού στις 18 Μαρτίου του 1991.

Λίγα χρόνια αργότερα, το 2004, συναντάμε την πρώτη Ελληνίδα πρόεδρο της Βουλής που είναι η Άννα Ψαρούδα – Μπενάκη της Νέας Δημοκρατίας, για να φτάσουμε στο 2015, όταν η δικαστικός Βασιλική Θάνου ανέλαβε πρωθυπουργός της χώρας, έστω και σε υπηρεσιακή κυβέρνηση. Λυπηρό, αλλά χρειάστηκε να περάσουν από το συγκεκριμένο αξίωμα 97 άνδρες για να το υπηρετήσει η πρώτη γυναίκα.

• Σήμερα, 88 Φλεβάρηδες μετά την παρθενική επίσημη ψήφο και 66 Φλεβάρηδες μετά την πρώτη συμμετοχή σε βουλευτικές εκλογές, η χώρα έχει γυναίκα στο ανώτατο πολιτικό αξίωμα, την Κατερίνα Σακελλαροπούλου που διατελεί Πρόεδρος της Δημοκρατίας από τις 13 Μαρτίου του 2020.