του Στέλιου Πλακίτση

Ο κ. Στέλιος Πλακίτσης είναι ζωντανή ιστορία για τον Μαραθώνα. Με το πλούσιο φωτογραφικό αρχείο του, οι ιστορίες του μάς ταξιδεύουν στο παρελθόν.


Μήνας Σεπτέμβριος, έναρξη σχολικού έτους, καλό φθινόπωρο και καλή σχολική χρονιά στη μαθητιώσα νεολαία. Από την εποχή που ιδρύθηκε το Γυμνάσιο Μαραθώνος, υπήρξε το μοναδικό σχολείο μέσης εκπαίδευσης της Βορειοανατολικής Αττικής κι όχι μόνο.

Είχε, όμως, προηγηθεί η λειτουργία του Ημιγυμνασίου Μαραθώνος το 1928 με ενέργειες του νεοεκλεγέντος Βουλευτή Αττικής-Βοιωτίας του Λαϊκού Κόμματος, εκλεκτού και αείμνηστου συμπολίτη μας, Μιλτιάδη Μαντά. Κατόπιν αποφάσεως του Υπουργείου Παιδείας που δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ 191 τεύχος Α της 18/9/1928, ξεκίνησε η λειτουργία του σχολείου, στο οποίο φοίτησαν μαθητές από Μαραθώνα και Γραμματικό. Το σχολείο αυτό λειτούργησε στο παλαιό Σχολαρχείο του Μαραθώνα μέχρι το σχολικό έτος 1935-36 κι έπαψε να λειτουργεί διότι δεν ετηρήθησαν οι λόγοι της ιδρύσεώς του.

Σε αυτό το παλαιό σχολαρχείο στεγάστηκε το 1949 το νεοσύστατο Γυμνάσιο Μαραθώνος και λειτούργησε τις τρεις πρώτες τάξεις (τη Γ’, τη Δ’ και την Ε’). Στο κτίριο αυτό είχε ιδρυθεί και λειτούργησε από το έτος 1890 κι έως το 1940 το Δημοτικό Σχολείο Μαραθώνα.

Είναι γνωστά τα γεγονότα που συνέβησαν στην πατρίδα μας τα χρόνια που ακολούθησαν. Ο πόλεμος του 1940, η πείνα του ’41, η ιταλική και η γερμανική κατοχή μέχρι τον Οκτώβριο του 1944, ο εμφύλιος σπαραγμός των Δεκεμβριανών γεγονότων της Αθήνας. Η επανασυγκρότηση του Ελληνικού Κράτους μετά το 1945, οι Βουλευτικές Εκλογές του 1946, η ορκωμοσία της πρώτης μεταπολεμικής κυβέρνησης, αλλά και ο «συμμοριτοπόλεμος», έτσι όπως μας τον έλεγαν τότε στο σχολείο και ο Εμφύλιος με τη σημερινή του ονομασία.

Οι προσπάθειες για επανίδρυση

Στον Μαραθώνα, Πρόεδρος της Κοινότητας ήταν ο αείμνηστος Ανδρέας Παν. Μπάλης, ένας έξυπνος και πάνω απ’ όλα τίμιος, φιλοπρόοδος και εγγράμματος άνθρωπος. Την εποχή εκείνη συστάθηκε και πάλι Επιτροπή Γονέων και Κηδεμόνων με σκοπό την επανίδρυση του Ημιγυμνασίου Μαραθώνα, που τη συγκρότησαν -εκτός του Προέδρου της Κοινότητας- γονείς μαθητών και μαθητριών, που είχαν έντονη ανησυχία για τη μόρφωση και τα γράμματα.
Αξίζει να μνημονεύσω τα ονόματα των Δημητράκη Σαραβά, Δημητρίου Κων. Κοροβέση, Δημητρίου Κων. Δημητρόπουλου, Χριστόφορου Ιωαννίδη από τον Μαραθώνα, Νικόλαου Μάντζη από το Γραμματικό, Νικόλαου Καραγεωργίου και Παναγιώτη Δελησάββα από τη Νέα Μάκρη.

Σε αυτή την προσπάθεια τέθηκε επικεφαλής ο πρωτοκλασάτος πολιτικός και συμπολίτης μας, αείμνηστος Μιλτιάδης Μαντάς. Αυτό το Επιτροπάτο, μετά από «μαραθώνιες προσπάθειες», κατάφερε με απόφαση του Υπουργού Παιδείας, Δημητρίου Βουρδουμπά, πολιτικού και βουλευτή της Περιφέρειας των νομών Αττικοβοιωτίας, να εκδοθεί η υπ. αριθμ. 78286/7-10-1948 απόφαση περί ιδρύσεως και επανιδρύσεως του Γυμνασίου Μαραθώνα.

Η υπ. αριθμ. 78286/7-10-1948 απόφαση του Υπουργού Παιδείας, Δημητρίου Βουρδουμπά, περί ιδρύσεως και επανιδρύσεως του Γυμνασίου Μαραθώνα.

Ο χρόνος αδικούσε τη λειτουργία του, γιατί το σχολικό έτος είχε ήδη ξεκινήσει, με πολλούς μαθητές να φοιτούν σε σχολεία της Αθήνας κι άλλων κοντινότερων πόλεων. Όμως ο χρόνος ο μελλοντικός ήταν κατάλληλος για να ετοιμαστεί το κτιριακό συγκρότημα, εκεί που πρωτολειτούργησε το 1ο Γυμνάσιο που είχε αναστείλει τη λειτουργία του στο σχολικό έτος 1935-36.

Ο στάβλος που ξανάγινε σχολείο

Το κτίριο ήταν εντελώς κατεστραμμένο ένεκα της επίταξης που είχαν κάνει τα ιταλικά κατοχικά στρατεύματα και το είχαν χρησιμοποιήσει για στάβλο ζώων, υποτιμώντας τα ελληνικά γράμματα. Την εποχή εκείνη παρεπιδημούσε στον Μαραθώνα ένα άξιο τέκνο που ζούσε και διέπρεπε στην Αμερική. Επιχειρηματίας από το 1912, ευαισθητοποιήθηκε και διέθεσε σημαντικό χρηματικό ποσό για την ανακαίνιση του κτιρίου κι όχι μόνο. Έτσι, ανεγέρθη με δαπάνες του ισόγεια αίθουσα στην είσοδο του σχολείου και δεξιά και συμπληρώθηκε με αίθουσα που θα ήταν αναγκαία για τις επόμενες σχολικές χρονιές, διότι στις τρεις τάξεις που ιδρύθηκαν κατά τη λειτουργία του, θα προστίθεντο και μία νέα τάξη, μέχρι την ολοκλήρωση της εξατάξιας φοίτησης στο Γυμνάσιο Μαραθώνα, που συνετελέσθη για πρώτη φορά το σχολικό έτος 1952-53.

Χάρη, λοιπόν, του ενδιαφέροντος και της χρηματοδότησης του Μαραθωνίτη ομογενή από την Αμερική, αείμνηστου Παναγιώτη (Πανάγου) Κων. Κοροβέση, τα πάντα ήταν έτοιμα να υποδεχθούν τους πρώτους μαθητές της επόμενης σχολικής χρονιάς 1949-50.

Σε όλη αυτή την προσπάθεια πρέπει να αναφερθώ και στο ενδιαφέρον των Κοινοταρχών, που διαδέχθηκαν τον Ανδρέα Παν. Μπαλή, Δημήτριο (Τάκη) Παπαστάμου (1947), Σπυρίδων Ι. Τσάμη (1948) και Γεώργιο Χρυσίνα (1949).

Υπεύθυνες δηλώσεις γονέων από τη Νέα Μάκρη για την προεγγραφή των παιδιών τους στο σχολικό έτος 1948-49 στις τάξεις του υπό ίδρυση Ημιγυμνασίου Μαραθώνος.
Υπεύθυνες δηλώσεις γονέων από το Γραμματικό για την προεγγραφή των παιδιών τους στο σχολικό έτος 1948-49 στις τάξεις του υπό ίδρυση Ημιγυμνασίου Μαραθώνος.
Υπεύθυνες δηλώσεις γονέων από τον Μαραθώνα για την προεγγραφή των παιδιών τους στο σχολικό έτος 1948-49 στις τάξεις του υπό ίδρυση Ημιγυμνασίου Μαραθώνος (σελ 1/2).
Υπεύθυνες δηλώσεις γονέων από τον Μαραθώνα για την προεγγραφή των παιδιών τους στο σχολικό έτος 1948-49 στις τάξεις του υπό ίδρυση Ημιγυμνασίου Μαραθώνος (σελ 2/2).

5 Οκτωβρίου του 1949 το όνειρο δεκάδων μαθητών και γονέων από τον Μαραθώνα, το Γραμματικό και τη Νέα Μάκρη γίνεται πραγματικότητα. Στον αύλειο χώρο του σχολείου οι μακαριστοί Ιερείς και εφημέριοι των χωριών μας, Παπαθόδωρος Μαυρόπουλος, Παπαγιώργης Δημητρακόπουλος, Παπαθανάσης Αγγελής και Παπανικόλας Ζέρβας, τέλεσαν αγιασμό στο ανασκευασμένο κτίριο, το διδακτικό προσωπικό και τους μαθητές, νεοεισακτέους και μετεγγραμμένους από άλλα Γυμνάσια για την 4η (σημερινή 2α Γυμνασίου) και 5η (σημερινή 3η).

Τα επιτελικά στελέχη

Και τώρα θα αναφερθώ αριθμητικώς αλλά και ονομαστικώς, χάρη της Ιστορίας και των Αναμνήσεων. Επικεφαλής του σχολείου, στη θέση της Διευθύντριας, τοποθετήθηκε η φιλόλογος καθηγήτρια Μαίρη Βουργουτζή, Μυτιληνιά στην καταγωγή, πληθωρική, ξανθιά και όμορφη, 25άρα, δυνατή και κέρβερη, αλλά και αποτελεσματική. Εκτός των διοικητικών καθηκόντων της, δίδασκε και στην 5η τάξη.

Ο έτερος φιλόλογος ήταν ο καθηγητής Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος, που δίδασκε στην 3η και 4η τάξη. Συμπληρώνοντας το τρίτο μέλος του διδακτικού προσωπικού, ο μαθηματικός Αντώνης Χατζόπουλος δίδασκε και το μάθημα των γαλλικών στις τρεις τάξεις. Ευθύς και άμεσος, αλλά παραιτήθηκε μετά τις διακοπές των Χριστουγέννων για λόγους υγείας. Τον αντικατέστησε ένας νέος σε ηλικία καθηγητής μαθηματικών, ο Πέτρος Τσιμπούρης, ο οποίος αργότερα ίδρυσε ιδιωτικό Γυμνάσιο-Λύκειο στον Βύρωνα, στην Αθήνα.

Με την έναρξη των μαθημάτων, η διευθύντρια Μαίρη Βουργουτζή έδωσε εντολή στους μεν μαθητές να φέρουν πηλίκια με σήμα την κουκουβάγια και τα αρχικά Γ.Π.Μ. (Γυμνασιακό Παράρτημα Μαραθώνος) και στις δε μαθήτριες, που ήταν στο σύνολο 10, να φορούν μακριές ποδιές και στο στήθος τους, στο αριστερό σημείο, να φαίνονται τα αρχικά του σχολείου.

Αφού ετοιμάστηκαν όλα αυτά, με προμηθευτή τον Χριστόφορο Βουλγαρέλη που είχε το κατάστημα νεοτερισμού στον Μαραθώνα, ξεκίνησε η προετοιμασία και μέσα σε 25 ημέρες το σχολείο ήταν έτοιμο να παρελάσει για την επέτειο της Εθνικής Εορτής του «ΟΧΙ» της 28ης Οκτωβρίου του 1949. Μέσα σε ένα κλίμα ενθουσιασμού και χαράς, σε έναν παραλληλισμό με την ευκαιρία της λήξεως του αδελφοκτόνου αιματοκυλίσματος που είχε τελειώσει πριν δύο μήνες ακριβώς, στις 29 Αυγούστου του 1949 με την κατάληψη του Εθνικού Στρατού των ιστορικών υψωμάτων του Γράμμου και του Βίτσι, της δυτικής Μακεδονίας.

Η απουσία των κοριτσιών

Οι μέρες της καθημερινότητας και των σχολικών μαθημάτων κυλούσαν ευχάριστα. Το δυναμικό του σχολείου δεν ξεπερνούσε τους 60 μαθητές, εκ των οποίων οι 10 ήταν κορίτσια. Είναι μια εποχή που τα κορίτσια δεν ακολουθούν μαθήματα μέσης εκπαίδευσης. Αξίζει να αναφέρω ότι από τα σχολικά έτη του 1947-48 και 1948-49, στο Δημοτικό Σχολείο Μαραθώνα όπου φοίτησα, είχαμε συμμαθήτριες περίπου 40 κορίτσια και, δυστυχώς, στον πρώτο χρόνο της λειτουργίας του Γυμνασίου, συνέχισαν να φοιτούν μόνον τρεις συμμαθήτριες, δύο από το σχολικό έτος 1947-48 και μία από το έτος 1948-49. Αργότερα ο αριθμός των μαθητριών αυξήθηκε και από τα τρία χωριά (Μαραθώνα, Γραμματικού & Νέας Μάκρης).

Ιστορικά αναφέρομαι κατά τάξη στην πρώτη χρονιά λειτουργίας του Γυμνασίου Παραρτήματος Μαραθώνα, το οποίο εξαρτιόταν από το 10ο Γυμνάσιο Αρρένων Αθηνών-Αμπελοκήπων ως παράρτημα για τους άρρενες.

Η πέμπτη τάξη (σημερινή τρίτη γυμνασίου) του σχολικού έτους 1951-52. Οι μαθητές και οι μαθήτριες ήταν τα πρωτάκια του πρώτου σχολικού έτους 1949-50. Στο μέσο διακρίνεται ο καθηγητής φιλολογίας Γιώργος Καφετζής, Σπαρτιάτης στην καταγωγή. Στην κορυφή η καθηγήτρια σωματικής αγωγής, Θάλεια Νηφόρου, με καταγωγή από το Αλμυρό Μαγνησίας. Ακριβώς μπροστά της διακρίνεται ο Μιχάλης Δελησάββας, παιδίατρος από τη Νέα Μάκρη.

Γυμνασιάρχης του 10ου Γυμνασίου Αρρένων Αθηνών ήταν ο Κωνσταντίνος Ξανάλατος, ένας σπουδαίος εκπαιδευτικός, ο οποίος επισκεπτόταν κάθε εβδομάδα το σχολείο μας και μας παρότρυνε να μάθουμε γράμματα και ήταν πάντα κοντά μας για όποιο θέμα και δυσκολία αντιμετωπίζαμε.

Την εποχή εκείνη, δηλαδή την πρώτη χρονιά της λειτουργίας του Ημιγυμνασίου Μαραθώνα, κάθε πρωί παίρναμε πρωινό, από κακάο με γάλα, κρουασάν και κέικ, τυποποιημένα που τα παρασκεύαζε ομάδα γυναικών στο Δημοτικό Σχολείο του χωριού. Παράλληλα με το πρωινό, μας έδιναν και μια αμπούλα κόκκινη που είχε μέσα μουρουνέλαιο και ήταν βιταμινούχο, την οποία όταν κάποιος την πατούσε και χυνόταν κατά γης, είχε μια αποπνικτική δυσοσμία. Έτσι, όλοι μας βρίσκαμε παιχνίδι και την πατούσαμε. Ο Γυμνασιάρχης ήταν απειλητικός και μας έλεγε «όποιο παιδί δεν πίνει τη βιταμινούχα αυτή αμπούλα, θα τιμωρείται με αποβολή».

Με χιόνια και με κρύα

Έφτασε ο χειμώνας κι, όπως ήταν γνωστό, το σχολείο δεν είχε θέρμανση ούτε ξυλόσομπα, αφού οι σόμπες πετρελαίου δεν είχαν ακόμη ανακαλυφθεί. Είμαστε, όμως, συνηθισμένοι και σκληραγωγημένοι. Αξίζει να αναφερθώ ότι τα παιδιά του Γραμματικού και του Άνω Σουλίου ερχόντουσαν με τα πόδια στον Μαραθώνα. Πεζοπορία με κρύο και βροχή, με ήλιο και με ζέστη. Κι όμως άντεχαν. Τα λίγα παιδιά από τη Νέα Μάκρη ερχόντουσαν με ποδήλατα. Τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του σχολείου, τα κορίτσια του Γραμματικού και της Νέας Μάκρης έμεναν σε φίλους και συγγενείς.

Χρόνια με χρόνια βελτιωνόταν η κατάσταση. Αγόρια και κορίτσια από Βαρνάβα, Καπανδρίτι, Κιούρκα, Κάλαμο, ενοικίαζαν δωμάτια κι έμεναν σε αυτά δύο, τρία, ακόμη και τέσσερα παιδιά. Τα παιδιά του Βαρνάβα πήγαιναν κάθε Σάββατο στο χωριό για να προμηθευτούν φαγώσιμα είδη για όλη την εβδομάδα και παρόλα αυτά συνέχισαν να φοιτούν υπό αυτές τις αντίξοες συνθήκες.

Πάντα αναφέρομαι στην πρώτη χρονιά και στο πρώτο σχολικό έτος 1949-50. Ήρθε η άνοιξη και η διευθύντρια μάς επιφύλασσε μια έκπληξη. Μας ανακοίνωσε ότι θα πραγματοποιηθεί η πρώτη μας εξόρμηση εκτός ορίων του Μαραθώνα. Προορισμός το Σούνιο. Είναι εποχή που ο Νίκος Ζαγάρης (Τσακάλης) είχε αγοράσει ένα καινούργιο φορτηγό, εισαγωγής και αντιπροσωπίας εγγλεζικής μάρκας «ΩΣΤΕΝ», πράσινου χρώματος. Αυτό ήταν το αυτοκίνητο που επιβιβαστήκαμε όλα τα παιδιά όρθια, στο κασόνι του φορτηγού. Μόνο τέσσερις καρέκλες για να καθίσουν οι καθηγητές, στους οποίους είχε προστεθεί και μια νέα καθηγήτρια της Γυμναστικής, η Θάλεια Νηφόρου, που προετοίμαζε το δυναμικό του σχολείου για τις πρώτες Γυμναστικές Επιδείξεις.

Η πρώτη εκδρομή του σχολείου, Μάιος 1950. Διακρίνονται οι τρεις μαθήτριες από το Γραμματικό, εξ αριστερών, χωρίς γυαλιά Βούλα Αγγελή, δίπλα της η Ασημίνα Ντάση και τρίτη η Σούλα Μάντζη. Με το τζοκ (καπέλο) ο Μίμης Ζέρβας από τη Νέα Μάκρη, δίπλα του με το πηλήκιο ο Άγγελος Ζαγάρης. Μόλις φαίνεται μεταξύ των δύο μαθητριών ο Σιδέρης Πέτσας. Δίπλα του με το πηλήκιο ο Παναγιώτης Μπάρμπας. Δίπλα στην τριάδα οι Μανώλης Καραγεωργίου, Παναγιώτης Δημολιάνης και Κώστας Δημητρακόπουλος. Κάτω καθιστοί οι Νίκος Κόλλιας, Τάκης Βενέκας, Άγγελος Παππάς και στη γωνία με τα χέρια σταυρωτά ο Στέλιος Πλακίτσης.

Η οδηγία της διευθύντριας ήταν να προμηθευτούμε φαγητό από τα σπίτια μας και νερό. Λες και όλες οι μανάδες είχαν την ίδια συνεννόηση, όλοι είχαμε αυγά ομελέτες, αυγά βραστά και τυρί τουλουμοτύρι. Υπήρχε τέτοια αφραγκιά που δεν είχαμε να πιούμε μια λεμονάδα…
Διαγωνισμοί και οι επιδείξεις

Τα ναύλα του φορτηγού τα είχε πληρώσει τότε η Κοινότητα Μαραθώνος του Προέδρου αυτής, Γεωργίου Αν. Χρυσίνα. Στην επιστροφή μάς περίμεναν δύο υποχρεώσεις, οι διαγωνισμοί του Β’ εξαμήνου και οι Γυμναστικές Επιδείξεις που προηγήθησαν και πραγματοποιήθηκαν τότε στο γήπεδο του Μαραθώνα. Ήταν στη θέση «ΣΚΑΛΙΖΑ» σε κτήμα 10 στρεμμάτων, που είχε διατεθεί για τους Αγώνες της τοπικής και Ιστορικής πλέον «Μάχης Μαραθώνος». Η προσέλευση του κόσμου ήταν καθολική, ανεξάρτητα από το αν κάποιος είχε ή όχι δικά του παιδιά που φοιτούσαν στο Γυμνάσιο. Πέρα από το θέαμα των Επιδείξεων, ήταν μια κοσμική συνάντηση, αφού στο πρόγραμμα της σπουδαίας και κορυφαίας Γυμνάστριας, Θάλειας Νηφόρου, είχαν ετοιμασθεί και ελληνικοί χοροί, που είχαν τρομερή επιτυχία. Η μπάντα της ΕΒΧ (Ελληνικής Βασιλικής Χωροφυλακής) παιάνιζε με τον ενθουσιασμό και τα χειροκροτήματα του κοινού.

Με τη διεξαγωγή των διαγωνισμών του Β’ εξαμήνου έκλεισε ο κύκλος της λειτουργίας του πρώτου σχολικού έτους του νεοσύστατου Ημιγυμνασίου Μαραθώνος, που φέτος συμπληρώνει 70 χρόνια πορείας. 70 χρόνια! Κλείνει η έβδομη δεκαετία της λειτουργίας του ιστορικού αυτού σχολείου, που σήμερα λειτουργεί ως αυτόνομο Γυμνάσιο & Λύκειο. Σε αυτό φοίτησαν 70 γενιές που σήμερα είναι οι γιαγιάδες και προγιαγιάδες, οι παππούδες και προπαππούδες μαθητών και μαθητριών.

Αιωνία η μνήμη των απόντων

Σήμερα, με το πέρασμα των χρόνων πολλοί είναι «απόντες», κι αφού έκανα απολογισμό των μαθητών που φοίτησαν την πρώτη χρονιά, το πρώτο σχολικό έτος 1949-50, που το δυναμικό έφθανε τους 25 μαθητές, οφείλω να κάνω και απολογισμό των νεκρών και στη μνήμη όσων έφυγαν, στις καθηγήτριες και στους καθηγητές, θα μπορούσα να αναφερθώ περαιτέρω, ωστόσο τελειώνω εδώ με μια ευχή: Αιώνια η μνήμη τους.

Η πρώτη τάξη του σχολικού έτους 1949-50 γιόρτασε τα 50 χρόνια λειτουργίας του Γυμνασίου Μαραθώνα. Στη φωτογραφία από αριστερά: Στέλιος Πλακίτσης, Παναγιώτης Μπάρμπας από το Γραμματικό και ο αείμνηστος Τάκης Μπέκας από το Άνω Σούλι. Όρθια η καθηγήτρια κα Μαρουσώ.
Από την εορταστική εκδήλωση για τα 50 χρόνια λειτουργίας του σχολείου. Οι συμμαθήτριες Βαγγελιώ Μερκούρη, Τούλα Χρυσίνα (αείμνηστη), Βαγγελιώ Μάντζη από το Γραμματικό, με τη δασκάλα, Κούλα Ρούσου. Όρθιος ο Στέλιος Πλακίτσης. Τις σαμπάνιες τις είχε αποστείλει ο συμμαθητής τους που μετανάστευσε το 1960 στον Καναδά, κουμπάρος του κ. Πλακίτση, Γιάννης Βυργιώτης (αείμνηστος πλέον).

Υ.Γ. Πρότεινα στον νεοεκλεγέντα Δήμαρχο, Στέργιο Τσίρκα, που υπήρξε γυμνασιόπαιδο του σχολείου αυτού, όπως και στον Πρόεδρο της Κοινότητας Μαραθώνα, Κώστα Λάσκο, να εορτασθεί η επέτειος αυτή. Η σημερινή γενιά του Γυμνασίου και Λυκείου, η Λυκειάρχις Λίτσα Ρίζου, ο Γυμνασιάρχης Δημήτρης Σπυρόπουλος, να παροτρύνουν τους μαθητές του Μαραθώνα, του Γραμματικού και της Νέας Μάκρης, να ανασύρουν από τα «μπαούλα» τους φωτογραφικό υλικό των προγόνων τους που φοιτούσαν σε αυτό το Ιστορικό σχολείο, να γίνει μια έκθεση φωτογραφίας, ένα εορταστικό τριήμερο, μια μεγάλη γιορτή. Εβδομήντα χρόνια είναι αρκετά για μια μεγάλη Ιστορική διαδρομή.